تحلیل تطبیقی خمسهنگاری در دورههای پیشین و پسین مکتب هرات
نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، ایران
2 استادیار، گروه پژوهش هنر،دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، ایران
doi
10.22034/jgk.2021.142490چکیده
خمسهُ نظامی گنجوی از جمله مضامینی است که مصورسازی آن به دلیل توصیفات تصویری دقیق و زیبا و نغز، در مکاتب نگارگری ایران از اقبال گستردهای برخوردار بوده است. یکی از مهمترین این مکاتب، مکتب هرات تیموری است که خمسهنگاری در هر دو دورهًُ پیشین (عصر شاهرخ تیموری) و پسینِ آن (عصر سلطان حسین بایقرا) اهمیت بسیار داشته است. هدف این پژوهش، مطالعهُ روند تغییرات خمسهنگاری این دو دوره است و بدین منظور به بررسی سه نگاره با موضوع مشابه از نسخ مصور خمسه نظامی محفوظ در موزه ارمیتاژ (متعلق به زمان شاهرخ) و خمسه نظامی محفوظ در موزه بریتانیا (متعلق به زمان سلطانحسین)، میپردازد. پرسش این است: وجوه تشابه و تفارق و ویژگیهای کیفی خمسهنگاری در دو دوره شاخص پیشین و پسینِ مکتب هرات تیموری (عصر شاهرخ و سلطان حسین بایقرا) چیست؟ نتایج پژوهش بیانگر این موضوع است که آثار هر دوره در عین تبعیت از اصول قراردادی نگارگری، بازتاب سلیقهُ خالقان و سفارشدهندگان و شرایط اجتماعی و نوآوریهای نگارگران آنان نیز هست. نگارگرِ زمان شاهرخ به نظر میرسد فقط به دنبال منعکس کردن ماجرای اصلی داستان در نگارههای خود بوده درحالیکه نگارگر زمان سلطان حسینبایقرا گاهی با افزودن کتیبههای منقوش و یا با عدم تمرکز بر روی موضوع اصلی سعی در انتقال مفاهیمی فراتر از اصل داستان بوده است. لیکن در مجموع ارتقاء سطح کیفیِ تصویرنگاری در نسخ خمسهُ عصر سلطانحسین کاملاً مشهود است که نشان از رونق خمسهنگاری و چیرگی استادان مکتب هراتِ پسین دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی به انجام رسیده و شیوهُ گردآوری اطلاعات کتابخانهای-اسنادی است.
