فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مسجد جامع دماوند، یکی از مساجد شبستانی و کهن ایران است، که در مرکز شهر و در موقعیت کنونی مسجد جامع قرار دارد. طرح کلی نقشۀ اصلی عبارت از یک حیاط مستطیل‌شکل با رواق‌هایی در پیرامون آن است. مهم‌ترین بخش مسجد، شبستان آن است که دارای پنج ناو طولی با شش ردیف ستون است. اهمیت مسجد جامع دماوند ازنظر نقشه و طرح آن بوده است، ولی تاکنون به آن توجه نشده است.  نمای شبستان از داخل حیاط، دارای سه دهانه با طاق قوس تیزه‌دار است که دهانۀ میانی، کمی عریض‌تر و مرتفع‌تر از دهانه‌های مجاور خود است که از ویژگی‌های مساجد اولیه ایران است. همین مسجد با ویژگی‌های دورۀ سلجوقی، تزئینات، کتیبه‌ها، مناره و... تاریخ آن را به این دوره می‌رساند؛ لذا عدم تجانسی میان طرح، نقشه و ویژگی‌های شبستان با ویژگی‌های دورۀ سلجوقی این مسجد وجود دارد. این پژوهش سعی دارد به بازنگری تاریخ ساخت این بنا بپردازد. روش پژوهش این نوشتار توصیفی-تاریخی، تحلیلی است که مبتنی‌بر مطالعات کتابخانه‌ای و گردآوری اطلاعات تاریخی لازم خصوصاً تاریخ شهر دماوند پرداخته و سپس با داده‌های حاصل از بررسی میدانی، بنا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. پرسش‌های اصلی پژوهش عبارتنداز: چگونه می‌توان وجود مسجد اولیه و نیز وجود بنایی پیش از اسلام را در مکان مسجد جامع اثبات کرد؟  با توجه به داده‌های موجود ساخت مسجد جامع دماوند به چه تاریخی بازمی‌گردد؟ بررسی نشان می‌دهد که مسجد اولیه برروی پایه‌های بنایی از پیش از اسلام ساخته شده و هم‌چنین می‌توان سه دورۀ ساخت برای مسجد جامع پیشنهاد داد؛ دورۀ اول، مسجد اولیه با نقشۀ شبستانی که بر اثر زلزله تخریب گردید. دورۀ دوم، مسجد سلجوقی برروی بقایای مسجد اولیه با همان نقشۀ شبستانی با ویژگی‌های دورۀ سلجوقی ساخته شد که آن‌هم بر اثر زلزله تخریب گردید. دورۀ سوم، مسجد فعلی برروی پایه‌های مسجد سلجوقی در دورۀ پهلوی دوم ساخته شده است.