آگاهیهایی نو دربارۀ منبر سنگی قلعهسنگِ سیرجان برپایۀ نتایج کاوش باستانشناسی و مطالعۀ فنی اثر
نویسندگان
1 استادیار گروه باستان شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دکتری باستان شناسی، تهران، ایران
doi
10.22084/nb.2021.22402.2196چکیده
شهر قدیم سیرجان از سدۀ پنجم تا نهم هجریقمری در قلعهسنگ در جنوبشرقی سیرجانِ امروزی شکلگرفت. یکی از شاخصترین آثار آن، پلکان سنگیِ کتیبهداری است که دربارۀ شکلگیری و کارکرد آن فرضیات مختلفی ازجمله: ارتباط با یک سکوی آتش -مشابه نمونههای پاسارگاد- یا منبری از یک مسجدِ دورۀ آلمظفر مطرح شده است. در کاوش باستانشناسی قلعهسنگ در سال 1394ه.ش.، اطلاعاتی جدید دربارۀ پلکان سنگی بهدست آمد که در ارزیابی فرضیات قبلی اهمیت دارد. پژوهش حاضر بر پایۀ این پرسش نگارش یافته که، روند شکلگیری و تغییرات پلکان سنگی قلعهسنگ چگونه بوده و این اثر، چه کارکردهایی داشته است؟ بر ایناساس، هدف از پژوهش، تبیین روند شکلگیری و کارکردهای این پلکان سنگی است. بخشی از دادهها، حاصل کاوش پیرامون این اثر و بخش دیگر، بر پایۀ منابع تاریخی است و پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی صورت گرفته است. نتایج نشان میدهد این اثر از ابتدا و قبل از سال 789ه.ق. فرم پلکانی نداشته و همسانیِ آن با پلکان سنگی پاسارگاد منتفی است. در جمادیالاولی 789هـ.ق. کتیبهای در پنج کادر افقی و یک کادر عمودی بر آن ایجاد شده و پس از آن، پلّههایی روی آن تراشیده شده است؛ همچنین در کاوش پیرامون این اثر، شواهدی از مسجد شناسایی نشد. بهنظر میرسد این مکان و دامنۀ شمالی قلعهسنگ، خارج از دروازۀ اصلی کهندژ شهر بوده و پلکان سنگی در مسیر ورود به دروازه و کهندژ قرار داشته است و پس از افول شهر، مکان استقرار پلکان سنگی به یک کارگاه سنگتراشی تبدیل شده است. کاربرد اولیۀ این اثر را میتوان یادبودی برای «سلطان احمد آلمظفر» یا نماد قدرت و مشروعیت او در آخرین سالهای رونق شهر دانست. پس از آن، تغییر کاربری این اثر به منبر در دستور کار قرار گرفته، اما نیمهکاره رها شده است.
