فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سلاطین سلجوقی به فراخور روحیۀ اشرافی‌گری معمول زمانه و نیاز فطری انسان به تفریح، از سرگرمی‌های متنوعی همچون شکار، چوگان و شطرنج برای گذراندن اوقات فراغت خویش استفاده می‌کردند. این تفریحات صرفاً دارای ماهیت نشاط‌بخشی نبودند، بلکه برخی از آن‌ها متأثر از ساختار سیاسی پیچیده و بحران‌آفرین عصر سلجوقی که دارای مشخصه‌هایی مانند چندگانگی و پراکندگی مراکز قدرت، رقابت‌های زنجیروار مدعیان سلطنت و کشمکش‌های نظامیان و دیوانیان بود، دارای ماهیت سیاسی–نظامی نیز بودند. پژوهش حاضر تلاش دارد با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، کارکردهای سیاسی–نظامی تفریحات مرسوم عصر سلجوقی را به روش توصیفی–تحلیلی مورد بررسی قرار دهد. یافته‌ها بیانگر این است که اکثر گونه‌های تفریحی دورۀ سلجوقی دارای کارکردهای متنوع سیاسی–نظامی بوده‌اند. این کارکردها باتوجه به پیامدهایی که به همراه داشتند، از دو جهت مثبت و منفی قابل بررسی هستند. کارکردهای مثبت شامل افزایش توان رزمی سپاه، مشروعیت‌بخشی به سلاطین، حفظ و ارتقای جایگاه کارگزاران حکومتی، تبرئۀ مغضوبان و نقش‌آفرینی در بهبود مناسبات نهاد سلطنت با زیردستان خویش بودند. نقش‌آفرینی در زمینه عزل و نصب سلاطین و حاکمان محلی و برکناری یا قتل کارگزاران حکومتی نیز دو کارکرد سیاسی منفی این تفریحات محسوب می‌شدند.