گونه شناسی مساجد سنتی خراسان (شمالی– رضوی– جنوبی) بر مبنای فضای باز و نیمهباز
نویسندگان
1 استادیار گروه معماری- دانشگاه علم و صنعت
2 کارشناس ارشد معماری اسلامی دانشگاه بین المللی امام رضا - مشهد - ایران
doi
چکیده
مسجد پیامبر(ص) الگوی اولیه معماری مساجد، ترکیب سادهای از فضای باز و نیمهباز بود که در ایران پیش از همه در مساجد خراسان رایج گشت و تداوم یافت. مساجد خراسان در دو دوره سبک خراسانی و سبک آذری الگوی معماری مساجد ایران بودهاند و در هر دو دوره فضای باز و نیمهباز نقش اصلی را در الگوی مساجد داشتهاند. ازآنجاکه تحقق بومی این الگو در منطقه خراسان دارای تنوع قابلتوجهی است، الگوشناسی دقیق و خلاق این نمونهها برای هر نوع تداوم هویتی از اهمیت بالایی برخوردار است. در این جریان الگوهای معماری مساجد که تحت تأثیر رویدادهای بومی، اقلیمی، فرهنگی و مذهبی هستند، مطالعه میشوند. همچنین لازم است روند این تغییر و تحولات مورد بررسی قرار گیرد. برای رسیدن به الگوی مناسب در جهت طراحی مساجد معاصر، شناخت دقیق این الگوهای سنتی و بومی ضروری است. از اینرو کلیه مساجد ثبتشده در میراث فرهنگی در منطقه خراسان بزرگ فارغ از مرزبندیهای شمالی، جنوبی و رضوی بهعنوان نمونههای مورد مطالعه انتخاب شدهاند. پژوهش پیش رو به روش تفسیری تاریخی است که هدف آن، گونهشناسی مساجد این منطقه بر اساس اجزای فضایی همچون فضای باز و نیمهباز و فرم کالبدی-فضایی وابسته به آن است. بر این اساس مساجد بر مبنای دارا بودن و نبودن فضای باز به دو گونه مساجد صحندار و بیصحن دستهبندی میشوند. مساجد صحندار نیز خود به سه دسته تقسیم میشوند که عبارتاند از مسجد صحندار با کشیدگی صحن در راستای قبله، مسجد صحندار با کشیدگی صحن عمود برجهت قبله و مساجدی با صحن مربع شکل. همچنین هرکدام از این سه گونه خود به زیرگونههایی تقسیمشده و به ترتیب از سادهترین و بنیادیترین الگو تا پیچیدهترین آنها، به تفکیک و بر اساس نوع ترکیب اجزای کالبدیشان معرفی میشوند و همچنین رابطه هرگونه با گونههای سادهتر پیش از خود نشان داده خواهد شد.
