گذار از شرع به عرف روسی در نظام قضایی فرارود (قرن 13ق/19م)
نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه علامه طباطبایی
doi
چکیده
تشکیلات دیوانی فرارود از زمان جدایی از ایران به دلیل غلبه نظام قبیلهای و ایلی، سیر کاملاً متفاوتی را پی گرفت. قدرت رهبران قبایل و امیران ازبک در کنار جاری بودن قوانین عرفی قبیلهای، تداوم نظام پیشین (نظام دیوانی تیموری) را ناممکن می ساخت. حاصل چنین چالشی در حوزه قضایی (که ارتباط مستقیم با قوانین موردپذیرشِ یک جامعه دارد)، در گام نخست تقابل عرفِ قبیلهای و شرعِ اسلامی و سپس همزیستی این دو بود. واپسین حاکمان ازبک، در راستای تمرکزِ قدرتِ حکومتِ مرکزی و تضعیفِ قبایل، سیاستهایی ازجمله گسترشِ نظامِ دیوانی با محوریتِ قوانینِ اسلامی را در دستور کار خود قرار دادند، بنابراین نظام قضایی آنها بهویژه در مناطق یکجانشین شریعتمحور شد. مسئله مهم این بود که فرایند فوق در مسیر خود در قرن 13ق/19م هنگام مواجهه با استعمار روسیه، در آستانهٔ رقابت مجدد با الگوی دیگری (تغییر از مدل قبیلهای به روسی) قرار گرفت. در این پژوهش در بررسی همین دوره، این ابهام پی گرفته میشودکه نظام قضایی در فرارود عهد منغیت چگونه الگوی قانونی روسها را پذیرفت و به نوع جدیدی از محاکم عرفی نزدیک شد؟ مدعای ما این است که «نظام قضایی شریعتمحورِ فرارود عهد منغیت، پس از ورود روسها در گام نخست به رقابت با آنها پرداخت اما به دلیل ناکارآمدی، در نهایت به شیوهٔ قهری و تحمیلی غلبهنظامِ جدیدِ عرفی به سبک روسی راپذیرفت.
