بررسی خطوط و تزیینات کتیبههای کوفی و ثلث بر ظروف فلزی ایران در قلمرو سلجوقی
نویسندگان
1
2 عضو هیات علمی دانشکده هنر ، موسسه آموزش عالی فردوس ،مشهد ، ایران
doi
چکیده
ظروف فلزی سلجوقی نمایندهی یکی از منحصربه فردترین تحولات کتیبه نگاری در آثار هنر ایران است. در این پژوهش، ظروف فلزی کتیبه دار ایران از اوایل قرن چهارم تا اوایل هفتم هجری/ دهم تا سیزدهم میلادی که محقق توانسته به تصاویر آنها دسترسی پیدا کند، مورد بررسی قرار گرفته است. تمام کتیبه های این ظروف با خطوط کوفی و ثلث و با انواع تزیینی مختلف ترسیم شدهاند. این مقاله به شیوهی توصیفی- تحلیلی انجام شده و هدف آن شناسایی انواع کتیبه های کوفی و ثلث بر ظروف فلزی این دوران است. در این پژوهش مبنای دستهبندی کتیبهها، نوع خط، ساختار طراحی حروف و شیوههای تزیینی بهکاررفته در آنها بوده است. در کتیبههای کوفی دو شیوه متفاوت از هم دیده می شود که دارای گونه های تزیینی فرعی تری هستند. شیوه اول، خطوطی هستند که تغییرات ضخامت خط در آنها دیده نمی شود و بیشتر با فن مرصع کاری بر ظروف فلزی این دوران نگاشته شده اند. این شیوه از خطوط کوفی دارای سه نوع تزیینی، برگدار، گره دارِ برگدار و گره دارِ انسان نما هستند. شیوه دوم، خطوطی است که در آنها طراحی هر حروف با توجه به موقعیتش در بین حروف دیگر شکل های متنوع تری دارد؛ در این شیوه، برخی از حروف با ساختار هندسی متفاوتی طراحی شده اند و دوایر در آن ها بیشتر دیده می شود. این کتیبه ها از نظر تزیینی به سه حالت دایره وار (ساده)، برگدار و گره دار قابل دسته بندی هستند. خطوطی که در این پژوهش با نام ثلث از آنها یاد شده است، حاصل تأثیرات نسخ و کوفی هستند و در دورهی گذار به خط «ثلثِ تکامل یافته» طراحی شده اند. در این کتیبه ها ترکیب خط و تصویر از شیوه های ساده و بدون تزیینات تا شیوه هایی که تسلط کامل تصویرگری این دوران را نشان می دهد در نوسان بوده است. در نمونه های ساده تر، تنها صورت های «انسان نما- جانورسان» به انتهای حروف عمودی شکل افزوده شدند، اما در نمونه های پیچیده تر به تدریج، شدت هم آمیزی خط و صور انسانی و جانوری تا مرزهای تصویرگری پیش رفته است و در حقیقت تلاقی ادبیات، تصویرگری و اندیشه های عرفانی حاکم بر جامعه با کتیبه نگاری بر اشیاء فلزی را آشکار می سازد.
