بررسی وضعیت فعلی بیابانزایی در شهرستان طارم استان زنجان به روش IMDPA با تمرکز بر تأثیر اقلیم و پوشش گیاهی
نویسندگان
1 محقق پژوهشی، گروه جنگل و مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زنجان، ایران.
2 دکتری تخصصی مهندسی محیط زیست، پژوهشکده انگور، دانشگاه ملایر، همدان، ایران.
doi
10.22034/emj.2026.2082313.1144چکیده
پدیده بیابانزایی یکی از چالشهای اصلی زیستمحیطی مناطق نیمهخشک ایران است. شهرستان طارم در استان زنجان، با مساحت تقریبی ۲۲۳۵ کیلومتر مربع، دارای توپوگرافی متنوعی است که شامل درههای عمیق حاشیه رودخانه قزلاوزن و ارتفاعات پیرامون میشود. بارندگی سالانه در درهها حدود ۲۰۰ میلیمتر و در ارتفاعات ۴۰۰ تا ۴۵۰ میلیمتر است. پوشش گیاهی در درهها (بهویژه منجیل و ماهنشان) ضعیف و بیابانیمانند است، اما ارتفاعات پوشش مناسبی شامل جنگلهای ارس (جیشآباد)، بنه- بادام (شیرمیشه) و باغات زیتون حاشیه رودخانه دارند. این پژوهش پتانسیل بیابانزایی طارم را با مدل ایرانی IMDPA و تمرکز بر معیارهای اقلیم و پوشش گیاهی مورد ارزیابی قرار داد. ارزش هر معیار از میانگین هندسی شاخصها و شدت کلی از میانگین هندسی معیارها محاسبه و نقشهها تهیه شد. نتایج نشان داد معیار اقلیم با ارزش 2/83 بیشترین نقش را در تشدید بیابانزایی دارد که ناشی از کمبود بارش و تبخیر بالا در درهها است. معیار پوشش گیاهی با ارزش 1/89 وضعیت بهتری دارد که به دلیل پوشش خوب ارتفاعات و باغات است. شدت کلی بیابانزایی 2/31 محاسبه شد که منطقه را در کلاس متوسط و نزدیک به شدید قرار میدهد. معیار اقلیم نشان داد حدود ۸۹ درصد مساحت در کلاسهای خشک و نیمهخشک است و ریسک بالایی ایجاد میکند. پوشش گیاهی در ارتفاعات و حاشیه رودخانه مناسب، اما در درهها ضعیف است. نقشه نهایی شدت بیابانزایی بیانگر آن است که ۲۰ تا ۲۵ درصد مساحت (عمدتاً درهها) در کلاس شدید، ۵۰ تا ۵۵ درصد در کلاس متوسط و ۲۵ تا ۳۰ درصد (عمدتاً ارتفاعات) در کلاس ضعیف قرار دارد. این الگوی فضایی نقش کلیدی توپوگرافی را برجسته میکند؛ بنابراین اقدامات حفاظتی متمرکز بر درهها و حفظ پوشش ارتفاعات برای کنترل بیابانزایی ضروری است.
