مطالعۀ تصویری و فنی کاشی های اِزارۀ سرداب خانه های قاجاری تهران
نویسندگان
1 دانشیار گروه صنایع دستی، دانشکدۀ هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران، ایران
2 کارشناسی ارشد صنایع دستی، گروه صنایع دستی، دانشکدۀ هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
doi
10.22084/nb.2022.25314.2424چکیده
کاشی از مهمترین مصالح تزئینی وابسته به معماری است که از ادوار مختلف تاریخی همواره موردتوجه بوده است. در دورۀ قاجار، گوناگونی بسیاری در فن ساخت و نقوش کاشی قابل پیجویی است. کاشیهای تابلویی گونهای از کاشی با ابعاد بزرگ و برجسته بوده که در این دوره متداول شد. نقشپردازی و تصاویر منحصربهفرد این کاشیها بازتابدهندۀ تحولات اجتماعی است. در اینراستا، کاشی خانههای (عمارتهای اعیانی) تهران بهسبب منحصربهفرد بودن بهعنوان نمونه انتخاب شدند. هدف پژوهش، مطالعۀ بصری و فنی و محتوایی کاشیهای تابلویی ازارۀ سرداب خانههای قاجاری تهران (خانههای قوامالدوله، اعلمالسلطنه، مشیرالدوله، فاضل عراقی، قوامالسلطنه و تیمورتاش) است؛ از اینرو شناسایی فن ساخت، فرم و نقش و مضامین آنها موردنظر است. این نوشتار بهدنبال پاسخ بدینپرسش است که، ویژگیهای فنی، هنری و محتوایی کاشیهای ازارۀ سرداب در خانههای قاجاری تهران چیست؟ روش تحقیق، توصیفی و تحلیلی بوده و جمعآوری اطلاعات بر دادههای کتابخانهای و پیمایشهای میدانی استوار است. یافتهها نشان میدهد مهمترین عوامل تأثیرگذار بر نقوش و مضامین اصلی کاشیها عبارتنداز: تأثیر و تلفیق خلاقانه از فرهنگ و هنر و نوآوریهای اروپایی (ثبت مناظر مختلف به مثابه یک عکس و استفاده از صحنههای نمادین اروپایی)؛ باستانگرایی(تأثیر کتاب نامهخسروان؛ نقشبرجستههای ایرانباستان)؛ و بهندرت هنر ایرانی-اسلامی (اسلیمی و گلومرغ) هستند که با نمادپردازی و ترکیببندی بدیع نقاشان (ایجاد بیانهای نمادین با حیوانات و تصویر شاهان و رجال قاجاری) همراه شدهاند. دامنۀ تصویری کاشیها شامل: طبقۀ عوام تا طبقۀ اشراف، نقوش باستان تا نقوش معاصر، تصاویر واقعگرایانه تا تصاویر خیالی است. نقوش جملگی به شیوۀ نقاشیزیررنگی با هاشورهای مشکی و رنگهای محدود برروی کاشیهای قالبی پوشیده شده با گلابۀ سفید ایجاد شدهاند.
