بحثی دربارۀ مسأله پراکنش سفال سیلک I3-5 در گستره فلات مرکزی ایران: تولید خانگی یا تخصصی؟
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه باستان شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2 دانش آموختۀ کارشناسی ارشد باستان شناسی، مؤسسه غیرانتفاعی مارلیک، رشت، ایران.
3 استادیار گروه باستان شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
doi
10.22084/nb.2021.24263.2333چکیده
پژوهشهای دورۀ نوسنگی در فلاتمرکزی ایران، بهویژه در بحث تکنولوژی و سازمان تولید سفال، حضور سازمان تولید خانگی در بین این جوامع را نشان میدهد. مواد خام، تولیدات، ابزارهای تولید، سطح تخصصپذیری و مبادلات همه حاکی از آن است که محصولات در مقیاس خانگی تولید میشده و مبادلات تنها در سطح محلی صورت میگرفته است. فناوریها، ابزارهای ساخت، تنوع محصولات، سطح تعاملات فرهنگی و دیگر شاخصهها نشان میدهد که جوامع دورۀ نوسنگی این منطقه اجتماعات کوچک و بسیار سادهای بودند و تولیدات را تنها برای مصرف خانگی بهکار میگرفتند. نگارندگان در این پژوهش از دادههای محتوایی محوطههای شاخصی دورۀ نوسنگی شامل سیلک (دشت کاشان)، چهاربنه و ابراهیمآباد (دشت قزوین) و پردیس و چشمهعلی (دشت تهران) استفاده کردهاند؛ هر یک از این محوطهها سفالهای محلیای دارند که شاخصههای سازمان تولید خانگی را بهخوبی نشان میدهد. با اینحال، در این دوره یک استثناء نیز وجود دارد؛ در دورۀ نوسنگی شاهد حضور یک نوع سفال مشترک در بیشتر بخشهای فلاتمرکزی هستیم. سفال نخودی با نقوشی در طیف سیاه رنگ که به سفال سیلک I3-5 معروف است. پراکنش سفال سیلک I3-5 در گسترۀ فلاتمرکزی با آنچه از سازمان تولید سفال و نحوۀ مبادلۀ کالا و یا تکنولوژی در این دوره تعریف میشود، همخوانی ندارد و سؤالاتی را در ذهن ایجاد میکند: 1) چه نوع سازمان تولیدی را میتوان برای تولید سفال سیلک I3-5 در دورۀ نوسنگی متأخر در محوطههای فلاتمرکزی پیشنهاد کرد؟ 2) چگونه میتوان دربارۀ پراکنش سفال سیلک I3-5 را در پهنۀ وسیع فلاتمرکزی در دورۀ نوسنگی متأخر، با توجه به سازمان تولید آن بحث کرد؟ در این پژوهش که برمبنای مطالعات قومنگاری و حضور متخصصینِ تماموقتِ غیرساکن (دورهگرد) انجام شده است، این فرض مطرح میشود که با توجه به اینکه حضور متخصصین تماموقتِ ساکن نیازمند جامعه مصرفکننده است و در استقرارهای با جمعیت بالا امکان بروز دارد، میتوان جوامع دورۀ نوسنگی را گام اول پیچیدگی و در راستای تخصصی شدن ساخت محصولات دانست و یکسانی برخی دستساختهها و آثاری همچون سفال و یا معماری که در این پژوهش صرفاً به مبحث سفال سیلک I3-5 پرداخته شده است را ناشی از حضور متخصصینی دانست که با توجه به چرخۀ سالیانۀ فصول کشاورزی در مناطق استقراری بهصورت موقت حاضر شده و خدمات خود را ارائه میکنند.
