فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

شهر استخر واقع‌در بستر متمایز طبیعی میانِ کوه رحمت و رود پُلوار، شهر مادر ساسانیان و مقر نیاکان آنان محسوب می‌شود؛ اما اطلاعات کمی پیرامون معماری و طراحی این شهر مهم در دسترس است. مسألۀ این پژوهش ابهام در ساختار شهر استخر با توجه به نبود آثار روی زمین، کاوش‌های محدود و پراکنده‌ و پژوهش‌های منفرد است. در بستر مطالعات معماری پیش از اسلام در فارس، این پژوهش با توجه به پیچیدگی و کمبود منابع و مدارک، با رویکرد کیفی، روش ترکیبی را برگزیده است. ابتدا با روش تفسیری-تاریخی منابع تاریخی تحلیل شده‌اند و گزارش‌های کاوش و پژوهش‌های نوین مبتنی‌بر فن‌آوری‌های روز بازخوانی شده‌اند تا نقشۀ فرضی شهر استخراج شود. این نقشه نشان می‌دهد که ساختار شهر ساسانی با جهت شمال‌غربی-جنوب‌شرقی به‌شکل شبکۀ شطرنجی در بخش غربی است که در گوشه‌ها از فرم طبیعی حصار تبعیت کرده و شعاعی می‌شود. دروازه‌ها در امتداد خیابان‌های اصلی واقعند. رود پلوار مانع طبیعی در شمال، با پل‌هایی در امتداد دروازه‌ها قطع شده است. شهر اوایل اسلامی هستۀ مرکزی شهر ساسانی را تخریب و روی آن واقع شده است. شبکۀ نامنتظم و به‌هم فشرده‌ متمایل به جهت شمالی-جنوبی است و با حصاری چهارگوشه محدود شده است. مرکز شهر در اطراف مسجد بوده و همجوار آن بازار قرار داشته است. مقایسۀ موردی برخی عناصر و یا خصیصه‌های مهم شهر استخر با آثار مشابه همانند بیشاپور به تکمیل یافته‌ها کمک کرده است. چنین به‌نظر می‌آید که مقر حکومتی یا آئینی ساسانی در مرکز شهر قرار و در زیر مسجد و قلعۀ جدید قرار دارد. بخش غربی حاوی آثار بزرگ مقیاس آئینی ساسانی است. در خارج از حصار شهر حومۀ شهر قرار داشته و موازی کریدور رود پلوار و دامنۀ تخت‌رستم باغ‌ها و مزارع در ترکیب با آثار معماری گسترده شده است؛ بنابراین به‌نظر می‌رسد شهر استخر در دورۀ ساسانی ویژگی شهری آئینی-حکومتی و در دورۀ اوایل اسلام ویژگی شهری خود جوش را به‌نمایش می‌گذارد.