فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: نظام‌های اجتماعی- اکولوژیک (SES) شامل تعاملات پیچیده بین جوامع انسانی و اکوسیستم‌های طبیعی است که منعکس‌کننده ارتباطات متقابل پویا بین منابع، کاربری زمین و مدیریت آب است. هدف این پژوهش، تحلیل و آشکارسازی کمی تغییرات رژیم نظام اجتماعی- اکولوژیک زاینده‌رود، که یکی از منابع آبی مهم ایران است، به‌وسیله استعاره گوی در حوضچه بوده است.روش پژوهش: روش پژوهش شامل جمع‌آوری و تحلیل داده‌های سری زمانی از جریان آب سطحی، کیفیت آب، تراز آب زیرزمینی و سطح اراضی کشاورزی است. با استفاده از روش آزمون t ترتیبی، تغییرات رژیم در داده‌ها شناسایی و نتایج به‌دست ‌آمده به شناسایی آستانه‌های بحرانی کمک کرد. این نقاط آستانه بحرانی به‌منظور محاسبه عددی عمق حوضچه‌ها در استعاره گوی در حوضچه استفاده گردید. سپس از طریق تصویرسازی تغییرات رژیم با استفاده از این استعاره، حالت‌های مختلف سیستم‌های موردمطالعه و حالت‌های پایدار جایگزین در این سیستم‌ها مورد تحلیل قرار گرفت.یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که در زیرسیستم آب سطحی، تنها در ایستگاه‌های اسکندری و قلعه شاهرخ تغییر رژیم شناسایی نشد. در پنج ایستگاه دیگر حداقل یک بار تغییر رژیم در سری زمانی جریان آب سطحی مشاهده گردید. همچنین، تحلیل سطح تالاب گاوخونی نشان‌دهنده وقوع تغییر رژیم در این تالاب بود. در زیرسیستم کیفیت آب سطحی، در سه ایستگاه بالادست شناسایی نشد و حداقل یک بار در پنج ایستگاه دیگر تغییر رژیم شناسایی شد. تحلیل آب زیرزمینی نیز در تمامی 16 آبخوان مورد بررسی، وقوع تغییر رژیم را با افت سطح ایستابی نشان داد. به‌علاوه در سیستم کشاورزی، افزایش سطح اراضی در منطقه بالادست سد زاینده‌رود و کاهش آن در پایین‌دست و شرق اصفهان تجربه گردید. نتایج کاربرد استعاره گوی در حوضچه نشان داد که در رژیم نخستین تمامی سری‌های زمانی، فرسایش تاب‌آوری باعث تغییر به رژیم‌های دیگر شده است. همچنین، افت تاب‌آوری در برخی رژیم‌های کنونی نیز نشان‌دهنده حرکت سیستم به رژیم بدیع دیگری بوده است.نتیجه‌گیری: تغییرات رژیم در نظام‌های اجتماعی- اکولوژیک حوزه آبخیز زاینده‌رود ناشی از تعامل پیچیده عوامل انسانی و طبیعی است و تأثیرات عمیق آن بر اکوسیستم و جوامع محلی نیاز به تحلیل‌های جامع دارد. فعالیت‌های انسانی، به‌ویژه افزایش جمعیت و شهرنشینی، باعث برداشت بی‌رویه از منابع آب و افت کیفیت آن شده است. همچنین، تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های مکرر بر کاهش سطح آب زیرزمینی تأثیر گذاشته و موجب کاهش تاب‌آوری اکوسیستم‌ها گردیده است. شناخت نقاط آستانه و تحلیل تغییرات رژیم به مدیران در توسعه راهکارهای مدیریتی مؤثر و حفظ تاب‌آوری اکوسیستم‌ها کمک می‌کند.