مطالعۀ طرح و نقوش اُرسی های خانه های قاجاری تبریز در بستر تحولات معماری (نمونۀ موردی خانه های سلماسی، قدکی، مشروطه، حیدرزاده و امیرنظام)
نویسندگان
1 دانشکده هنرهای اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
2 استادیار گروه مرمت و باستان سنجی، دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران، ایران
doi
10.22084/nb.2021.19056.1939چکیده
اُرسیها طرح و نقش خاصی دارند که تحتتأثیر هنر و معماری زمان خویش و در امتداد سنن هنری دوران اسلامی ایران بودهاند، اما باوجود کاربرد وسیع آن در معماری پس از صفوی، در دورۀ قاجار تحتتأثیر نفوذ و گسترش معماری غربی در ایران و کاربرد گونههای جدید معماری، طرحهای ارسیها نیز دچار تحولاتی شده و از دورۀ پهلوی رو به فراموشی رفتند. بخش عمدۀ بافت تاریخی مسکونی تبریز، معماری متداول دورۀ قاجار است که از عناصر پرکاربرد آن ارسیها بودند؛ چراکه در اوان برآمدن حکومت قاجاریان، طی زلزلۀ سال 1194 هـ.ق. عمدۀ بافت شهری، غیر از چند بنای عظیم تاریخی همچون ارگعلیشاه و مسجد کبود، تخریب شد. این پژوهش به بررسی طرح و نقشهای ارسیهای پنج خانۀ شاخص قاجاری تبریز (سلماسی، قدکی، مشروطه، حیدرزاده و امیرنظام) و سیر تحول آن در معماری دورۀ قاجار تبریز پرداخته است. این بناها متعلق به دورۀ قاجار بوده و در سه بازۀ اوایل، اواسط و اواخر قاجار ساخته شدهاند. بر ایناساس، هدف پژوهش، تبیین اصول و نظام حاکمبر تزئین ارسیهای قاجاری در تبریز و سیر تحول آنها براساس مطالعه و تطبیق طرح و نقشهای آنهاست. برای نیل به این هدف ارسیها بهعنوان بخشی از بدنۀ معماری در بستر دگرگونیهای معماری قاجار تحلیل شده و علل تحولات رخداده در طرح ارسیها در طول دورۀ قاجار مورد بحث و تحلیل قرار گرفته است؛ بنابراین پژوهش پیشِرو درپی پاسخ به این پرسشها است؛ دلایل ایجاد و سیر تحولات در طرح ارسیهای خانههای قاجاری تبریز چیست؟ نظام مشخص و اصول مشترک حاکمبر طرحهای ارسیهای خانههای قاجاری تبریز چیست؟ در این پژوهش روش جمعآوری دادهها، اسنادی و میدانی بوده، به روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی بررسی و ارائه شدهاند. نتایج نشانداد که تنوع نقوش در ارسیها در طول دورۀ قاجار کمتر شده، از عناصر تزئینی آنها کاسته شده و طرح ارسیها سادهتر شدهاند. از دلایل عمدۀ آن، تغییر شیوۀ معماری و استفاده از عناصر غربی در طراحی معماری و نیز پررنگ شدن عناصر جدید در نمای بناهای قاجار است.
