ارزیابی ویژگیهای اقتصادیـ اجتماعی سکونتهای غیر رسمی شهر تبریز
نویسندگان
1 استاد گروه جغرافیا و برنامهریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
2 دانشیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
3 دانشجوی دکتری شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
doi
10.22034/uep.2024.466307.1512چکیده
مقدمهدر این تحقیق موضوع تابآوری ویژگیهای اقتصادیـ اجتماعی در سکونتگاهای غیر رسمی در شهر تبریز بر چالشهای شهری تأکید میکند. بنابراین چالشهای شهر تبریز در زمینۀ سکونتگاههای غیررسمی با کمبود فضاهای باز شهری، هزینۀ بالای زندگی، زیرساختهای ناکافی و کیفیت مسکن مشخص میشود. برای رسیدن به هدف این تحقیق، زیرساختها به عنوان امکانات فیزیکی، اجتماعی - اقتصادی و زیستمحیطی در نظر گرفته شدهاند که برای عملکردی مؤثر و کارا در بافتهای شهری ایجاد شدهاند. مسائل مرتبط با سکونتگاه غیررسمی در این تحقیق، براساس تعریف سازمان ملل متحد است که سال ۲۰۰۶ آن را اینگونه تعریف میکند «مناطقی که دارای فضای جغرافیایی با عملکردی پایینتر از استاندارد برنامهریزی مورد نیاز در شهرها است.» استانداردهای اتخاذشده برای برنامهریزی در این زمینه از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. بنابراین، برنامهریزی استانداردشده در این مقاله در ارتباط با زمینه منطقۀ مورد مطالعه است. همچنین، این تعریف شامل سکونت با شواهدی از وجود مسکن غیر استاندارد، شرایط محیطی تخریبشده و آسیبدیده، آرایش و چینش تصادفی ساختمانها با معابر تودرتو و پله پله و ایجاد مکانهایی برای جرم از نظر اجتماعی است. با توجه به دیدگاه جهانی این چالشها (زیرساختهای ضعیف و پایین بودن کیفیت بودن زندگی در سکونتگاه غیر رسمی) و پتانسیل آن در تمام کشورهای جهان؛ این مطالعه به ارزیابی ویژگیهای اقتصادیـ اجتماعی در پاسخ به تابآوری شهری در سکونتگاههای غیررسمی با توجه به درک وضعیت موجود و کافی نبودن زیرساختها در اینگونه محلات در شهر تبریز میپردازد. مواد و روشهادر این مطالعه از روش مطالعۀ موردی استفاده شد و در آن سکونتگاههای غیررسمی شهر تبریز مورد بررسی قرار گرفت. خبرگان و مصاحبه از اهالی محله برای جمعآوری دادهها و مطالعه تحقیق انتخاب شدند. روش مثلثبندی برای جمعآوری دادهها استفاده شد، جمعآوری دادهها از طریق استفاده از دو یا چند رویکرد است و این امر در مطالعه برای تأیید و تقویت دادههای جمعآوریشده ضروری است. روش مثلثبندی دادهها در این تحقیق به این صورت است که راهبرد جمعآوری اطلاعات در این پژوهش شامل منابع اولیۀ گردآوری دادهها، منابع ثانویۀ جمعآوری دادهها با بیش از یک رویکرد (کیفی و کمی جمعآوری دادهها) است. منابع اولیه جمعآوری دادهها از طریق استفاده از بررسی شناسایی، مشاهده، تعامل غیر مستقیم (بدون ساختار) با ساکنان و خبرگان منتخب جمعآوری شد. همچنین، در مجموع 383 پرسشنامۀ ساختاریافته (383 پرسشنامه) در سکونتگاههای غیر رسمی شهر تبریز اجرا شد و در مجموع، 370 پرسشنامه مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. برای درک بیشتر یک پرسشنامۀ آنلاین با خبرگان اجرا شد و در مجموع، 30 پرسشنامه برای هدف این مطالعه مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. منابع ثانویۀ دادههای اتخاذشده شامل بررسی متون مربوط به محتوا و زمینۀ مرتبط با متون مربوط به تمرکز تحقیق است. این امر به عنوان بستری برای مفاهیم تحقیق، جمعآوری دادهها و تجزیهوتحلیل دادهها مورد استفاده در این مطالعه عمل میکند. دادهها با استفاده از روش ترکیبی تجزیهوتحلیل شدند (روش کمی و کیفی تجزیهوتحلیل دادهها). کمی شامل استفاده از روش تحلیل معادلات ساختاری با روش تحلیل عاملی تأییدی مرتبۀ دوم و تحلیل رگرسیونی انجام گرفت، در حالی که روش کیفی شامل استفاده از صفحات و ابزارهای توصیفی مورد استفاده در تفسیر مصاحبهها است. دادهها تفسیر شدند و نتایج یافتهها برای انعکاس ویژگیهای سکونتگاههای غیر رسمی در رابطه با ویژگیهای اجتماعیـ اقتصادی از نظر تابآوری در منطقۀ مورد مطالعه یکپارچه شدند. ویژگیهای اجتماعیـ اقتصادی و تابآوری سکونتگاههای غیر رسمی تعیین و براساس آن پیشنهادهایی ارائه شد. این تحقیق به منظور استخراج اطلاعات خاص و عمومی دانش تابآوری شهر تبریز بهخصوص سکونتگاههای غیررسمی شهر تبریز در رابطه با سکونت غیر رسمی و برنامهریزی اجتماعیـ اقتصادی انجام شد. یافتههانتایج حاصل از تجزیهوتحلیل دادههای تحقیق حاکی از آن است که ویژگیهای اعتماد به افراد محله در مواجهه با بحرانها توسط ساکنان سکونتگاههای غیررسمی و تمایل به مشارکت و تشکیل انواع نهادها در این مناطق رابطۀ متقابلی با مؤلفههای اقتصادی-اجتماعی افراد دارد. از اینرو دستیابی به منابع اقتصادی و ارزشهای اجتماعی از یکسو و وجود ساختارهای اجتماعیـ اقتصادی از سوی دیگر، موجبات ارتقای تابآوری در سکونتگاههای غیررسمی و به تبع آن، تابآوری اجتماعی را فراهم خواهد کرد. تحقق این شاخصها تأثیر قابل توجهی بر افزایش اعتمادبهنفس افراد، توانایی حل مشکلات در مواقع بحرانی و خلق راهحلهای مختلف و بهبود خودکارآمدی آنها میگذارد. همچنین، برنامهریزی مناسب در ابعاد فردی و اجتماعی سکونتگاههای غیررسمی میتواند با توانمند ساختن آنها موجبات ارتقای تابآوری افراد در برابر مشکلات و بحرآنها، ارتقای کارایی فردی، کاهش استرس و اضطراب در مواقع بروز سوانح و افزایش روحیۀ مشارکتی برای غلبه بر مسائل مختلف شود. نتیجهگیریاین مطالعه موارد زیر را توصیه میکند و سپس به شرح زیر نتیجهگیری میکند: ۱. دولت باید به فکر استحکام ساختمان و طرحهای مسکن در سکونتگاههای غیر رسمی شهر تبریز باشد. تا جمعیت زیاد شهروندان کمدرآمد را در خود جای دهد. ۲. مدیریت محلی باید رویکرد طراحی جامع را تا حد ممکن اتخاذ کند، دولت محلی باید مردم (شهروندان) را بهخوبی آموزش دهد و آگاهی و حساسیت بهتری نسبت به آنچه که در حال حاضر در محل زندگیشان وجود دارد، ایجاد کند. همچنین، نقش و مزایای مردم (شهروندان) و دولت باید بهوضوح برای دستیابی به طراحی جامع و موفقیت پروژههای آغازشده در رابطه با سکونتگاههای غیررسمی شهر تبریز بیان شود. ۳. همچنین، سیاستهای موجود در زمینۀ معیارها برای دستیابی به برخی از مقررات مسکن عمومی دولت باید با انجمن مشارکت شهروندان (سکونتگاههای غیررسمی) بررسی شود. این وضعیت از نظر افراد مصاحبهشده مسخره به نظر میرسد و حتی به عنوان بخشی از منشأ بدنامی فرض میشود، زیرا مردم بر این باورند که برای رسیدن به چنین معیارهایی باید واقعاً شخص باید فقیر باشد. بنابراین، شرط تخصیص نباید طوری ارائه یا ایجاد شود که بیعدالتی به وجود آورد. ۴. آموزش عمومی و روشنگری نیز باید برای اجتناب از بدنام کردن اشغالگران مسکن عمومی در سکونتگاههای غیررسمی شهر تبریز انجام شود. ۵. اصلاحات سیاست اقتصادی نیز باید برای تشویق توسعۀ اقتصادی برابر یا حداقل کاهش شکاف بین غنی و فقیر بهعنوان محصولات اقتصادی کشور انجام شود.
