فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهدر کنار رشد طبیعی‌ جمعیت‌، مهاجرت باعث‌ رشد بی‌رویه‌ و ناموزون جمعیت‌ شهرهای بزرگ شده است‌. به ‌طور کلی،‌ مهاجرت به‌ عنوان یک‌ پدیدۀ اجتماعی‌ دارای پیامدهای بسیار متعدد منفی‌ و یا بی‌نظمی‌ است‌ و سبب اختلال در تعادل نظام می‌شود که‌ «سکونتگاه غیررسمی» و به‌ تبع‌ آن، افزایش‌ آسیب‌های فرهنگی، اقتصادی، کالبدی و نهادی و زیست‌محیطی از جملۀ‌ این‌ موارد است. در این‌ میان، کلان‌شهر تبریز به‌ عنوان یک‌ نقطۀ‌ هدف در جغرافیایی‌ ایران و مرکز ثقل‌ جمعیت‌ از این‌ امر مستثنا‌ نبوده و با افزایش‌ رشد جمعیتی‌ و مهاجرت به‌خصوص در دهۀ‌ ١٣٥٠ سبب‌ شده نه‌‌تنها پدیدۀ شهرک‌سازی و شکل‌گیری سکونتگاه‌های غیررسمی‌ در اطراف آن به ‌صورت امری رایج‌ درآید، بلکه‌ روستاها و شهرهای واقع‌ در اطراف آن تحت‌ تأثیر این‌ پدیده قرار گیرند. از سال 13۹۵ تا کنون آمار رسمی از تعداد جمعیت سکونتگاه‌های غیررسمی کشور وجود ندارد. در شهر تبریز بالای 400 هزار نفر در سکونتگاه‌های غیررسمی زندگی می‌کنند. محلۀ ایده‌لو در شهر تبریز یکی از سکونتگاه‌های غیررسمی محسوب می‌شود که 25126 نفر را نیز در خود جای داده است.همچنین،‌ از آنجا ‌که‌ نتایج مطالعات در خصوص وضعیت‌ احساس امنیت‌ مناطق‌ اسکان غیررسمی‌ در برنامه‌ریزی و سیاست‌های اتخاذشده بسیار مهم‌ است‌، اگر نتایج‌ اشتباه و نادرست‌ حاصل‌ شود، برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده نیز به‌ نتیجۀ‌ مطلوب دست‌ پیدا نمی‌کنند. لذا بررسی‌ جامع‌ و دقیق‌ از عوامل آسیب‌پذیری امنیت شهری و شکل‌گیری امنیت پایدار در سکونتگاه‌های غیررسمی ایده‌لو در شهر تبریز، گامی‌ بسیار مهم‌ در رفع‌ نیازمندی‌ها و مشکلات آن‌ها خواهد بود. در این‌ راستا اهمیت‌ اصلی‌ این‌ پژوهش،‌ در بررسی‌ جامع‌ و درونی‌ علل آسیب‌پذیری امنیت پایدار و پدیدۀ امنیت‌ در محلۀ ایده‌لو است که یک سکونتگاه غیررسمی در شهر تبریز است‌، چراکه‌ به‌ نظر می‌رسد در بسیاری از موارد مطالعات صورت‌گرفته‌ به‌ بررسی‌ درونی‌ پدیده نپرداخته‌اند. با توجه به اهمیت و ضرورت توجه به امنیت پایدار در سکونتگاه‌های غیررسمی، هدف اصلی این تحقیق، تبیین و تحلیل آسیب‌شناسی امنیت پایدار در محلۀ اید‌ه‌لو است. به‌ همین سبب تحقیق حاضر به‌ دنبال پاسخ‌گویی به این سؤال است که کدام مؤلفۀ‌ها و شاخص‌ها بیشترین و کمترین تأثیر از نظر آسیب‌پذیری بر امنیت پایدار در محلۀ ایده‌لوی تبریز دارند؟ مواد و روش‌هاروش این پژوهش، از نظر ماهیت، توصیفی‌ـ اکتشافی به صورت کیفی‌ـ کمّی بوده و از نظر هدف، جزء پژوهش‌های کاربردی محسوب می‌شود و از جهت گردآوری اطلاعات، از نوع تحقیقات پیمایشی است. جامعۀ آماری شامل دو گروه: خبرگان و ساکنان محلۀ ایده‌لوی شهر تبریز که برابر 25126 نفر است. حجم نمونۀ خبرگان برابر 20 نفر انتخاب شد. در تحقیقات خبره‌محور محدودیتی در انتخاب حجم نمونه وجود ندارد. حجم نمونۀ ساکنان محلۀ ایده‌لوی تبریز است که با استفاده از فرمول کوکران 378 نفر به دست آمد. نمونه‌ها به صورت تصادفی ساده انتخاب شدند. در قسمت کیفی روش داده‌بنیاد به کار گرفته شد که با استفاده از نرم‌افزار Maxqda به تحلیل داده‌ها و کدگذاری متغیرهای تحقیق در سه گام کدگذاری باز، محوری و انتخابی پرداخته شد. سپس، در قسمت کمّی از ابزار پرسشنامه برای جمع‌آوری داده‌ها استفاده شد که برای اندازه‌گیری از طیف لیکرت پنج‌گزینه‌ای استفاده شد. بعد از مراحل یادشده اقدام به دسته‌بندی داده‌ها شد. برای این‌کار از معادلات ساختاری با روش تحلیل عاملی اکتشافی استفاده شد. سپس، برای تأیید عوامل استخراج‌شده از تحلیل عاملی تأییدی مرتبۀ دوم استفاده شد و تحلیل داده‌ها در محیط نرم‌افزارهای SPSS و Amos انجام شد. یافته‌هابا توجّه به هدف که آسیب‌شناسی امنیت پایدار در سکونتگاه‌های غیررسمی شهر تبریز است، برای شناسایی عوامل و مؤلفه‌های مؤثر آسیب‌پذیری و امنیت پایدار در سکونتگاه‌های غیررسمی شهر تبریز ابتدا از طریق تحلیل کیفی و مصاحبۀ نیمه‌عمیق ساختاری با خبرگان و آنالیز و کدبندی آن‌ها، چهار بعد اصلی زیست‌محیطی، کالبدی، اقتصادی و اجتماعی‌ـ فرهنگی، نه شاخص که در این میان مؤلفۀ زیست‌محیطی شامل دو شاخص کیفیت بصری، فضای سبز و حمل‌ونقل که شامل 12 زیرشاخص، مؤلفۀ کالبدی دارای دو شاخص اصلی دسترسی به خدمات اساسی و کیفیت دسترسی، مسکن امکانات و خدمات زیربنایی با 23 زیرشاخص، مؤلفۀ اقتصادی با دو شاخص اصلی اشتغال و درآمد با 11 زیرشاخص و مؤلفۀ اجتماعی‌ـ فرهنگی با سه شاخص اصلی آموزش عمومی، امنیت فردی و اجتماعی و تعلق مکانی و 17 زیرشاخص و در کل با 63 زیرشاخص شناسایی شدند. در قسمت کمی هم با توجه به یافته‌های کمّی حاصل از معادلات ساختاری، مشخص شد که در بین چهار بعد شناسایی و بررسی‌شده شاخص‌های بعد اجتماعی‌ـ فرهنگی با اثر مستقیم 0/486 و غیر مستقیم 0/252 بیشترین اثرگذاری را در امنیت پایدار سکونتگاه غیررسمی محلۀ ایده‌لوی شهر تبریز از نظر آسیب‌شناسی داشته است. پس از آن، به‌ترتیب بعد کالبدی با اثر مستقیم 0/398 و غیر مستقیم 0/201، بعد اقتصادی با اثر مستقیم 0/219 و غیر مستقیم 0/143 و در نهایت بعد زیست‌محیطی با اثر مستقیم 0/198 و غیر مستقیم 0/101 در امنیت پایدار سکونتگاه غیررسمی ایده‌لو شهر تبریز از نظر آسیب‌شناسی تأثیرگذار بوده است. نتیجه‌گیریسکونتگاه‌های غیررسمی شهر تبریز به‌خصوص محلۀ ایده‌لوی تبریز در سال‌های اخیر به‌ دلیل داشتن بسترهای لازم امّا آن‌چنان ‌که باید و شاید از لحاظ امنیت پایدار شهری توسعه نیافته است تا به این طریق در جهت حفظ و نگهداشت جمعیت و از مهاجرت‌های شدید و هجوم الکولوژیکی در این محله جلوگیری کند. بنابراین همۀ عوامل دست در دست هم داده‌اند تا تأمین امنیت پایدار شهری در سطح پایینی قرار بگیرد. در نتیجه نظم فضایی، برنامه‌ریزی و طراحی سکونتگاه‌ غیررسمی محلۀ‌ ایده‌لوی شهر تبریز به‌شدّت تحت تأثیر بحث‌های مربوط به شرایط محیطی و جرم، بی‌نظمی و ناامنی است. با توجّه به یافته‌های تحقیق برای کاهش آسیب‌پذیری و بهبود امنیت پایدار در سکونتگاه غیررسمی محلۀ ایده‌لوی تبریز باید به چهار بعد زیست‌محیطی، کالبدی، اقتصادی و اجتماعی‌ـ فرهنگی توجّه ویژه شود، چرا که رسیدن به امنیت پایدار در محلۀ ایده‌لوی تبریز جزء توجّه به این ابعاد چهارگانه ممکن نیست و نخواهد بود.