فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه‌طی چند دهۀ اخیر، تحولات صنعتی، اقتصادی، اجتماعی و مهاجرت از روستاها به شهرها، رشد و گسترش مناطق حاشیه‌نشین، انواع انحرافات و آسیب‌‌های اجتماعی را به دنبال داشته است. سکونتگاه‌های غیر رسمی در ایران همانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه، نمودی از روند رو به رشد نابرابری‌های فضایی و افزایش فقر در شهرها است. احساس امنیت به عنوان یکی از نیازهای ضروری انسان، نقش بسزایی در تکوین حس تعلق مکانی و سرزندگی شهروندان دارد، به طوری که برخورداری از مؤلفۀ امنیت، از جمله متغیرهای مهم در تقویت شهر انسانی و هویت شهرها محسوب می‌شود. امروزه آسیب‌های اجتماعی از مهم‌‌ترین عوامل تهدیدکننده در شهرها محسوب می‌شوند. حاشیه‌نشینی به عنوان یکی از بسترهای مهم بروز آسیب‌های اجتماعی است که همواره با گسترش آن، افزایش ناامنی اجتماعی‌ـ اقتصادی افزایش می‌یابد. انحرافات اجتماعی و جرم‌خیزی، تبدیل به بِرند نواحی حاشیه‌نشین شده و این امر، باعث تسهیل وقوع جرم در این مناطق شده است. ازدحام و تراکم بیش از حد در مناطق حاشیه‌نشین از یک طرف و از سوی دیگر، فرهنگ نامتعالی حاشیه‌نشینان پتانسیل جرم‌خیزی در محلات حاشیه‌نشین مناطق کلان‌شهری را افزایش می‌دهد. نبود فرهنگ‌سازی و سطح پایین آموزش شهروندان این مناطق و مقاومت در برابر نوآوری و عجین شدن با فرهنگ متعالی مادرشهر بر عقب‌ماندگی تاریخی این مناطق دامن زده است، به طوری که با گذشت چندین دهه از پدیدۀ حاشیه‌نشینی و عوض شدن چندین نسل، همچنان فرهنگ غالب حاشیه‌نشینی در این محلات حاکم است. خلاقیت این پژوهش، بررسی ارتباط انحرافات اجتماعی و کیفیت محیطی و مشخص کردن تأثیر مؤلفه‌های طراحی محیطی در کاهش جرم‌خیزی محلات حاشیه‌نشین است. هدف پژوهش حاضر، بررسی مؤلفه‌های کیفیت محیطی و تأثیر آن بر کاهش انحرافات اجتماعی در نواحی حاشیه نشین در شهر مراغه است. مواد و روش‌هاروش تحقیق حاضر، توصیفی‌ـ تحلیلی و ماهیت تحقیق، کاربردی است. در گردآوری اطلاعات از روش‌های کتابخانه‌ای و مشاهدات میدانی (پرسشنامه) استفاده شده است. جامعۀ آماری، کل حاشیه‌نشینان شهر مراغه است که با استفاده از روش نمونه‌گیری کوکران، حجم نمونه 320 نفر برآورد شد. در انتخاب نمونه‌ها، از نمونه‌گیری احتمالی طبقه‌بندی‌شده استفاده شد. از هجده متغیر برای ارزیابی نقش کیفیت محیطی در انحرافات اجتماعی استفاده شده است. محدودۀ مورد مطالعه در این پژوهش، مناطق حاشیه‌نشین شهر مراغه است. از جمله محلات حاشیه‌نشین شهر مراغه، محلات انزاب، میکائیل‌آباد، زینال‌آباد و پهرآباد هستند. در تجزیه‌و‌تحلیل این پژوهش، از نرم‌افزار SPSS و از آزمون مربع کای (‌x2 hi-squared test) و همچنین آزمون رگرسیونی تک‌متغیره ساده (Simple Linear Regression) استفاده شده است. در رگرسیونی تک‌متغیره، تغییرات یک متغیر مستقل بر متغیر وابسته مورد بررسی و ارزیابی قرار می‌گیرد. با توجه به اینکه در این مقاله، یک متغیر مستقل (کیفیت محیطی) و یک متغیر وابسته (انحرافات اجتماعی) وجود دارد، از آزمون رگرسیون تک‌متغیره (ساده) استفاده شده است. برای تعیین تعداد عامل‌های پرسشنامۀ کیفیت محیطی و خلاصه‌سازی عوامل اصلی بروز ارتکاب جرم، از مدل تحلیل عاملی اکتشافی استفاده شده است.  یافته‌هاتجزیه‌و‌تحلیل یافته‌های میدانی نشان می‌دهد وضعیت مؤلفۀ کیفیت محیطی در مناطق حاشیه‌نشین شهر مراغه، مناسب نیست و تا حد زیادی پایین‌تر از سطح متوسط (یعنی عدد 3) قرار دارد. برای آزمون تأثیر کیفیت محیطی بر انحرافات اجتماعی در مناطق حاشیه‌‌نشین از آزمون رگرسیون تک‌متغیره استفاده شده است. سطح معناداری 0/000 و ضریب بتای (B) 0/32 به دست آمد؛ به این معنا که با هر واحد افزایش در وضعیت نامناسب (نامناسب‌تر شدن)کیفیت محیطی، انحرافات اجتماعی 0/32 افزایش می‌یابد. نتایج آزمون رگرسیون تک‌متغیره بیانگر آن است که با هر واحد افزایش در وضعیت نامناسب‌تر شدن کیفیت محیطی، انحرافات اجتماعی 32/ واحد (درصد) افزایش می‌یابد. با توجه به نتایج تحلیل عاملی اکتشافی از متغیرکیفیت محیطی، 3 عامل پس از انجام چرخش واریمکس (Varimax) استخراج شد. در این مطالعه، تأثیر کیفیت محیطی بر انحرافات اجتماعی در مناطق حاشیه‌نشین مورد تأیید قرار گرفت، اما بین سن و انحرافات اجتماعی در مناطق حاشیه‌‌نشین رابطۀ معنادار به دست نیامد و انحرافات اجتماعی در مناطق حاشیه‌نشین بر حسب جنسیت تفاوت معناداری به دست نیامد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که کیفیت محیطی بر انحرافات اجتماعی ساکنان تأثیر نسبتاً برابری دارد و نمی‌توان جنسیت و یا سن و احتمالاً سایر عوامل را با وجود کیفیت محیط زندگی نامناسب در انحرافات اجتماعی ساکنان مناطق حاشیه‌نشین، دخیل دانست و لازم است برای بهبود کیفیت محیط مناطق حاشیه‌نشین و افزایش امکانات لازم و کاهش عوامل آسیب‌زا چاره‌اندیشی کرد. نتیجه‌گیریبا توجه به نتایج تحلیل عاملی، سه عامل عملکردی‌ـ خدماتی، تراکم و حضورپذیری فضا و کالبدی‌ـ کاربری در کاهش ارتکاب به جرم در مناطق حاشیه‌نشین تأثیر دارند. نتایج آزمون رگرسیون تک‌متغیره بیانگر آن است که با هر واحد افزایش در وضعیت نامناسب‌تر شدن کیفیت محیطی، انحرافات اجتماعی 32/ واحد (درصد) افزایش می‌یابد. در محلات حاشیه‌نشین مراغه، عواملی مانند بیکاری، خشونت و ارتکاب انواع جرائم از جمله قتل، فقر و اعتیاد، میزان بالایی را نشان می‌دهند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد با برنامه‌ریزی و طراحی شهری از قبیل توسعۀ فضاهای جمعی و عمومی، نوسازی مساکن، تعریض معابر، خدمات‌رسانی، نورپردازی‌های شبانه، استقرار بعضی از اداره‌های دولتی در این مناطق، توسعۀ حمل‌و‌نقل عمومی و مناسب‌سازی مبلمان شهری، باعث تشویق حضورپذیری ساکنان در فضاهای عمومی شود و به تأمین امنیت این نواحی کمک شایانی کند.