فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهامروزه یکی از چالش‌های مهم پیش رو، مسئلۀ اسکان‌نایافتگی و سکونتگاه‌های غیررسمی است. بحث اسکان غیررسمی یک چالش بشری است که پیامدهای آن هنوز هم در جهان در حال توسعه نمایان است. اسکان غیررسمی در کنار اینکه پدیده‌ای جغرافیایی و شهری و معماری است، به طور جدی ‌پدیده‌ای اجتماعی هم تلقی می‌شود. اسکان غیر رسمی به طور کلی به عنوان تولید فزاینده، غیرمجاز و خود‌سازمان‌یافتۀ محله‌های جدید شهری تعریف می‌شود. این نوع سکونتگاه‌ها اغلب به مکانی برای جذب مهاجران از روستا به شهر، تأمین‌کنندۀ مسکن ارزان‌قیمت برای بیش از یک میلیارد نفر و ایجادکنندۀ زیرساخت‌های اولیۀ محله در شهرهای در حال توسعه تبدیل شده‌اند. مواد و روش‌هامقالۀ پیش رو از نظر هدف، کاربردی و به لحاظ ماهیت، توصیفی و تحلیلی است. داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز نیز با استفاده از روش‌های آینده‌نگاری و بهره‌گیری از ابزار پرسش‌نامه و مصاحبه با متخصصان و خبرگان تکمیل شد. جامعۀ آماری در این مقاله، کارشناسان، خبرگان و متخصصان مرتبط با موضوع پژوهش بوده و قلمروی مکانی پژوهش نیز شهر میانه اندام خوی است. انتخاب کارشناسان و خبرگان از حوزه‌های زیر صورت گرفته است: خبرگان دانشگاهی و جامعۀ علمی با حوزۀ تخصصی برنامه‌ریزی شهری و مسکن، مدیران و کارشناسان فعال در حوزۀ مدیریت شهری، مدیران و عوامل اجرایی درگیر در مسائل شهری (شهرداری و ادارۀ راه و شهرسازی). در این پژوهش از تکنیک‌ دلفی برای جمع‌آوری داده‌ها و از روش تحلیل ساختاری به منظور بررسی و شناسایی عوامل و متغیرهای تأثیرگذار استفاده شده است. عوامل کلیدی نیز با بهره‌گیری از نرم‌افزار میک مک شناسایی شدند و در نهایت روش سناریونگاری با بهره‌گیری از نرم‌افزار Scenario Wizard به منظور تدوین و تحلیل سناریوهای محتمل و مطلوب به کار گرفته شد. یافته‌هابرای شناسایی عوامل اولیۀ مؤثر بر روند آیندۀ سکونتگاه‌های غیررسمی شهر خوی، تکنیک دلفی به کار گرفته شد. به این‌منظور پرسش‌نامه‌هایی به صورت تشریحی طراحی و در اختیار کارشناسان مربوطه قرار گرفت. سپس پرسش‌نامه‌های دریافتی مورد بررسی قرار گرفت که در نتیجۀ آن، تعداد 72 عامل در 6 حوزه (اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، زیست‌محیطی، کالبدی و فیزیکی، مدیریتی و سیاست‌های مدیران شهری، سیاست‌های کلان استانی و کشوری) مورد شناسایی قرار گرفتند. در راند بعدی تکنیک دلفی، متغیرهای مؤثر بر وضعیت آیندۀ سکونتگاه‌های غیررسمی شهر خوی، وارد ماتریس اثرات متقابل شده تا شدت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آن‌ها بر همدیگر و بر وضعیت آیندۀ گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی شهر خوی مشخص شود. میزان تأثیرگذاری عوامل بر یکدیگر از صفر تا 3 مورد سنجش قرار گرفت. عدد صفر نمایانگر فقدان تأثیر عوامل بر همدیگر است، عدد 1 نمایانگر تأثیرگذاری ضعیف متغیرها بر همدیگر، عدد 2 نمایانگر تأثیرگذاری میانۀ عوامل بر یکدیگر و عدد 3 نمایانگر تأثیرگذاری بالای عوامل بر یکدیگر است. پس از معین شدن میزان و شدت تأثیرگذاری متغیرها، ماتریس اثرات ساختاری جهت بیان متغیرهای کلیدی وارد نرم‌افزار میک مک شد. ابعاد این ماتریس 72×72 بوده و درجۀ پر‌شدگی آن نیز 60 درصد است که بیان می‌کند متغیرها در بیش از 60 درصد روی یکدیگر تأثیرگذار بوده‌اند. از مجموع 5184 رابطۀ ممکن و محتمل در این ماتریس، 2060 نسبت عدد صفر، 1936 نسبت عدد 1، 870 نسبت عدد 2 و 310 نسبت عدد 3 است. نتیجه‌گیریاین مقاله با هدف بررسی وضعیت آیندۀ سکونتگاه‌های غیررسمی در شهر میانه اندام خوی با رویکرد آینده‌نگاری انجام شده است. گسترش روزافزون حاشیه‌نشینی و سکونتگاه‌های غیررسمی در اطراف شهر خوی و سرایت مشکلات این مناطق به درون شهر خوی و لزوم ارائۀ عوامل تأثیرگذار در رشد و گسترش این مناطق باعث انجام این پژوهش شده است. در این تحقیق برای شناسایی عوامل اولیۀ مؤثر بر روند آیندۀ رشد و گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی شهر خوی از دلفی مدیران استفاده شد. در راند اول پرسش‌نامه‌هایی به صورت تشریحی و با سؤال‌های باز طراحی شد، در این پرسش‌نامه‌ها از کارشناسان خواسته شد تا عوامل مؤثر و دخیل در سیستم مورد مطالعه را شناسایی کنند. پس از بررسی پرسش‌نامه‌های دریافتی از کارشناسان تعداد 72 عامل در 6 حوزه (اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، زیست‌محیطی، کالبدی و فیزیکی، مدیریتی و سیاست‌های مدیران شهری، سیاست‌های کلان استانی و کشوری) استخراج شدند. در ادامه پرسش‌نامۀ دلفی، عوامل تأثیرگذار وارد ماتریس اثرات متقاطع شده تا میزان تأثیرگذاری آن‌ها بر یکدیگر و بر وضعیت آیندۀ گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی شهر خوی مشخص شود. اگر تعداد عوامل شناسایی‌شده N باشد، یک ماتریس تأثیرگذاری N× N تشکیل می‌شود. میزان این تأثیرگذاری از عدد صفر تا 3 مورد سنجش قرار می‌گیرد. از مجموع 72 عامل اولیه تأثیر‌گذار بر آیندۀ سیستم، 26 عامل به عنوان عوامل کلیدی انتخاب شدند. در ادامه برای سناریو‌نگاری، تعداد 78 وضعیت پیش رو برای این عوامل کلیدی طراحی شد. این وضعیت‌های محتمل برای روند آیندۀ پیش روی سیستم از نظر سیاست‌گذاری بسیار بااهمیت هستند. می‌توان اذعان کرد که لازمۀ تدوین سناریوها، تحلیل شرایط پیش روی سیستم است. روندهای احتمالی برای هر عامل از سایر متغیرها متفاوت است و تنها خاصیت اشتراکی بین آن‌ها وجود طیفی از روندهای مطلوب، بینابین و نامطلوب است. از مجموع 678 وضعیت حاکم بر روند آیندۀ گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی شهر خوی، تعداد 275 وضعیت روندی مطلوب، تعداد 267 وضعیت روندی ایستا و تعداد 136 وضعیت روندی نامطلوب را برای آیندۀ سیستم متبادر هستند. در مقالۀ حاضر سناریوهای منتخب به دو دستۀ کلی تقسیم‌بندی شدند:سناریوهای منتخب با توجه به درجۀ مطلوبیت آن‌ها در دو گروه دسته‌بندی می‌شوند: سناریوهای کاملاً مطلوب (سناریوهای اول تا نهم) و سناریوهای با وضعیت بینابین و نامطلوب (سناریوهای دهم تا بیست و ششم).