فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهامروزه مشارکت در شکل‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و حتی روانی مورد توجه سیاست‌گذاران قرار گرفته است، زیرا مشارکت می‌تواند باعث ارتقای کیفیت توسعۀ جامعه و به مراتب آن، کیفیت زندگی شهروندان و تعالی رشد و توسعۀ انسانی شود. مشارکت شهروندان در طرح‌های نوسازی شهری می‌تواند در تأمین منابع اقتصادی، کاهش هزینۀ خدمات، افزایش انسجام اجتماعی، کاهش آسیب‌ها و تنش‌های ناشی از زندگی شهری و رضایت شهروندان مؤثر باشد. بنابراین مشارکت شهروندان در نوسازی بافت‌های فرسودۀ شهری می‌تواند به ارتقای کیفیت بافت‌های فرسوده بینجامد و رضایت شهروندان را به همراه داشته باشد. یکی از شهر‌های ایران که از مشکلات ناشی از بافت‌های فرسوده رنج می‌برد، تبریز است که در گذر زمان محله‌های فرسوده را در ساختار خود پذیرا شده است. تبریز بعد از کلان‌شهر تهران رتبۀ دوم را از نظر مساحت بافت فرسوده در کشور دارد و 44 درصد سطح کل بافت فرسودۀ استان آذربایجان شرقی در شهر تبریز واقع شده است. بافت‌های فرسوده یک پنجم از مساحت کل شهر تبریز یعنی حدود 2530 هکتار را به اشغال خود درآورده است. بر اساس آخرین برآوردها، حدود 500 هزار نفر از شهروندان در این بافت‌ها سکونت دارند. جمعیت چند صد هزار نفری ساکن در این مناطق از یک سو از ناایمن بودن سکونت‌گاه‌هایشان رنج می‌برند و از سوی دیگر، به‌ دلیل فقر مالی و نیز ماهیت بافت اطراف محل زندگی‌شان بدون حمایت و کمک دیگران امکان نوسازی آن را ندارند. امروزه این شهر حدود 28 محلۀ فرسوده دارد. نوسازی این بافت‌ها بدون در نظر گرفتن ویژگی‌های اقتصادی‌ـ اجتماعی ساکنان این محلات و مشارکت آن‌ها امکان‌پذیر نیست. در نهایت سؤال تحقیق حاضر به این صورت مطرح می‌شود: چه عواملی مؤثر بر مشارکت شهروندان در نوسازی بافت‌های فرسودۀ شهر تبریز هستند؟مواد و روش‌هااین تحقیق به لحاظ هدف کاربردی و توسعه‌ای بوده و از جنبۀ روش تحقیق توصیفی‌ـ تحلیلی است. جامعۀ آماری درنظر‌گرفته‌شده شامل 767 پلاک به همراه مالکان بوده که در محدودۀ بافت‌های فرسودۀ شهر تبریز اقدام به نوسازی آن‌ها کرده‌اند. حجم نمونۀ انتخابی براساس جدول مورگان بوده است که برابر 167 پلاک به همراه 167 مالک به دست آمد که به ‌صورت تصادفی انتخاب شده‌اند. جدول 2 از طریق آمارهای ارائه‌شده توسط سازمان نوسازی و برداشت‌های میدانی نویسندگان تهیه شده است. متغیرهای این پژوهش، در رابطه با مشارکت مردم در نوسازی بافت فرسودۀ محدودۀ مورد مطالعه با استفاده از طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت در نظر گرفته شده‌اند. برای تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS استفاده شده است. داده‌ها به دو صورت توصیفی و استنباطی تجزیه‌و‌تحلیل شدند و متناسب با نوع داده‌ها از آزمون‌های توصیفی شاخص‌های پراکنش مرکزی (میانگین، مد و میانه) و شاخص‌های پراکندگی (دامنۀ تغییرات، واریانس و انحراف معیار) استفاده شده است. در رابطه با تحلیل استنباطی هم از روش رگرسیون خطی چندمتغیره استفاده شد. برای روایی سؤالات از روایی صوری و برای پایایی از آلفای کرونباخ استفاده شد که پایایی داده‌ها برابر 0/86 به دست آمد. با توجه به اینکه پایایی داده‌ها بالاتر از 0/7 شد. بنابراین داده‌ها از پایایی بالایی برخوردارند. یافته‌هایافته‌های تحقیق نشان می‌دهد ضرایب استاندارد و غیراستاندارد برای متغیرهای مستقل (سابقۀ سکونت، روحیۀ مشارکتی، میزان تعلق خاطر، تمایل به مشارکت در امر بهسازی و نوسازی و تمایل به سکونت) و وابسته (مشارکت شهروندان در نوسازی بافت فرسوده) ارائه شده است. با توجه به آزمون معناداری ضرایب نتیجه گرفته می‌شود که متغیر میزان تعلق خاطر ساکنان محلات با ضریب استاندارد تأثیر قابل توجهی در مشارکت شهروندان در نوسازی بافت فرسوده (محلات ویجویه، بهار، قراملک، بارنج، شمس‌ تبریزی و منجم) شهر تبریز داشته است و میزان همبستگی و روحیۀ مشارکتی با ضریب استاندارد 0/394- و تمایل به مشارکت در امر بهسازی و نوسازی با ضریب استاندارد 0/125- تأثیر معناداری در متغیر وابسته میزان مشارکت شهروندان در نوسازی بافت فرسودۀ محلات مورد مطالعه در شهر تبریز ندارد. همچنین با توجه به جدول 12 به جز متغیرهای همبستگی و روحیۀ مشارکتی با ضریب تعیین 0/133 یعنی 13 درصد واریانس و تمایل به مشارکت در امر بهسازی با ضریب تعیین 0/141 یعنی 14 درصد واریانس متغیر وابسته مشارکت شهروندان در نوسازی بافت فرسوده در محلات شهر تبریز را پیش‌بینی نکرده و هیچ تأثیری نداشته‌اند. اما بقیۀ متغیرها (سابقۀ اقامت، میزان تعلق خاطر شهروندان، تمایل به سکونت) ‌روی متغیر وابسته مشارکت شهروندان در نوسازی بافت فرسوده تأثیر داشته و پیش‌بینی کرده‌اند. که در میان همۀ متغیرهای پیش‌بین متغیر میزان تعلق خاطر با ضریب تعیین 0/836 که 83/6 درصد متغیر واریانس مشارکت شهروندان در نوسازی بافت فرسودۀ شهر تبریز را در محلات مورد مطالعه تبیین می‌کند. در نهایت مقدار ضریب تعیین (R2) برابر 0/751 به دست آمده که نشان می‌دهد 75/1 درصد متغیر واریانس مشارکت شهروندان در نوسازی بافت فرسودۀ شهر تبریز پنج متغیر مستقل (سابقۀ سکونت، روحیۀ مشارکتی، میزان تعلق خاطر، تمایل به مشارکت در امر بهسازی و نوسازی و تمایل به سکونت) تبیین می‌کند که مقدار قابل توجهی است. نتیجه‌گیریبررسی‌های انجام‌شده در پژوهش نشان می‌دهد از جمله مهم‌ترین عوامل مؤثر در مشارکت مردم می‌توان به افزایش حس تعلق مردم رابطه با بهسازی بافت‌های فرسوده، سابقۀ سکونت ساکنان محلات مورد مطالعه، تمایل به سکونت و ماندگاری ساکنان، تمایل به مشارکت در امر بهسازی و نوسازی و همبستگی و روحیۀ حس مشارکت ساکنان از روش‌های مشارکت در زمینۀ بهسازی بافت فرسوده اشاره کرد.نبود یا کمبود تشکل‌های مردمی فرهنگی‌ـ اجتماعی در محلۀ مورد نظر، کمبود اعتبارات مخصوص توسعۀ بافت‌های فرسوده، عدم امکان دسترسی به بافت مرکزی محله از تمام نقاط شهر، عدم اطلاع‌رسانی به‌موقع و دقیق دولت دربارۀ روش‌های بهسازی و بازسازی بافت‌های فرسوده، عدم برگزاری جلسات گفت‌وگوی مسئولان با مردم در رابطه با بهسازی بافت‌های، عدم توانایی مالی ساکنان در بازپرداخت تسهیلات، عدم آگاهی ساکنان از تسهیلات ویژۀ بهسازی بافت‌های فرسوده، هزینۀ زیاد مصالح ساختمانی و ساخت‌و‌ساز از مهم‌ترین عواملی است که مانع از تحقق مشارکت مردم می‌شود، که بخشی از آن‌ها به مدیران و بخشی دیگر نیز به شرایط اجتماعی و اقتصادی مردم باز‌می‌گردد. همچنین بر اساس نتایج به‌دست‌آمده مشارکت شهروندان در بهسازی و نوسازی بافت فرسودۀ محلات مورد مطالعۀ شهر تبریز کوچک‌تر از حد متوسط ارزیابی شده، بنابراین مشارکت شهروندان در بهسازی و نوسازی بافت فرسودۀ محلات مورد بررسی در سطح مناسبی نیستند.