فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه‌توسعۀ مجدد اراضی قهوه‌ای به‌ عنوان یکی از برنامه‌های توسعه و بازآفرینی شهری، اغلب از طریق یک فرایند گام‌به‌گام سعی در ادغام دوبارۀ اراضی خالی، متروک یا آلوده که پیش از این فعال بوده‌اند، در بافت شهری دارد. از آنجا که توسعۀ مجدد زمین‌های قهوه‌ای یک استراتژی مهم برای شهرها در راستای دستیابی به «توسعۀ پایدار» است، لازم است علاوه بر پایداری زیست‌محیطی و کاهش آلودگی و تأمین نیازهای توسعۀ اقتصادی، به پایداری اجتماعی نیز دست یابد. توسعۀ مجدد زمین‌های قهوه‌ای یک فرایند پیچیده شامل ذی‌نفعان متعدد است که اغلب مشکلات اجتماعی مختلفی را ایجاد می‌کند که ناشی از تضاد منافع بین آن‌ها است. بر همین اساس، مهم است که از حق هر یک از ذی‌نفعان برای به دست آوردن نتایج پایدار و مطلوب در فرایند توسعۀ مجدد محافظت شود و قوانین بازی جدیدی برای آن‌ها تنظیم شود. در توسعۀ مجدد اراضی قهوه‌ای محلۀ پشت گاراژهای شهر زاهدان تقابل میان ذی‌نفعان مختلف به دلیل انتظارات و منافع متفاوت آن‌ها سبب کاهش پایداری اجتماعی و تحقق‌پذیری پروژۀ باز‌توسعه شده است. در این پژوهش با هدف تحلیل تعارض‌های موجود در ساختارهای قدرت و منفعت فرایند برنامه‌ریزی توسعۀ مجدد اراضی قهوه‌ای محلۀ پشت گاراژهای شهر زاهدان، تدوین شده است.مواد و روشاین مطالعه به‌ منظور دستیابی به اهداف پژوهش، از منظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی- تحلیلی بوده و در تحلیل داده‌ها از ترکیب دو روش تحلیل ذی‌نفعان (Stakeholder Analysis (SA)) و تحلیل شبکۀ اجتماعی (Social Network Analysis (SNA)) بهره گرفته شده است. این مطالعه شامل چهار مرحلۀ اصلی است: (1) ترسیم ساختار ذی‌نفعان و تهیۀ فهرستی از ذی‌نفعان بر اساس بررسی ادبیات پژوهش و مصاحبه؛ (2) تحلیل ذی‌نفعان بر اساس ماتریس قدرت‌ـ منفعت و تحلیل ساختار قدرت و ساختار انگیزش ذی‌نفعان بر اساس نظرات کارشناسان. در انتهای این مرحله ذی‌نفعان کلیدی استخراج شده‌اند؛ (3) تحلیل شبکۀ اجتماعی از طریق برگزاری گروه متمرکز میان کارشناسان و متخصصان و ترسیم ارتباط میان ذی‌نفعان در نرم‌افزار اطلس؛ (4) تدقیق روابط و زمینه‌های ایجاد تعارض در ساختار قدرت- منفعت ذی‌نفعان کلیدی از طریق مصاحبه‌ها و گروه‌های متمرکز در نرم‌افزار گفی. در پایان، نتایج با دیدگاه و نظرات مدیریت شهری (شهرداری) و بزرگ مالکان گاراژدار و شاغلان در محدوده از طریق شش مصاحبۀ باز تصحیح و نهایی شده است.یافته‌هالیست نهایی ذی‌نفعان توسعۀ مجدد اراضی قهوه‌ای پشت گاراژها نشان می‌دهد حدود 26 درصد ذی‌نفعان، تصمیم‌گیران و تصمیم‌سازان شهری و 26 درصد بهره‌برداران بوده و بازار و اصناف و نهادهای محلی هریک 20 درصد ذی‌نفعان را به خود اختصاص داده و 8 درصد باقی‌مانده را ارگان‌های نظامی تشکیل می‌دهند. این فراوانی نشان‌دهندۀ اهرم‌های اصلی طرح یعنی مردم و نهادهای مدیریت شهری و سازمان‌های وابسته به آن است. خروجی ماتریس قدرت‌ـ منفعت این ذی‌نفعان، شش ذی‌نفع شامل گاراژدارها، هیئت امنا و امام جماعت مساجد سنی، دفتر تسهیلگری محلۀ پشت گاراژها، شهرداری زاهدان، شهرداری منطقۀ 3 زاهدان و مشاور طرح تفصیلی را به‌ عنوان ذی‌نفع کلیدی معرفی می‌کند. تحلیل ساختار قدرت‌ـ منفعت این ذی‌نفعان کلیدی نشان می‌دهد قدرت سیاسی و پس از آن قدرت قانونی و اجتماعی در ساختار قدرت به‌ویژه در دستگاه تصمیم‌گیر و تصمیم‌ساز دیده می‌شود. تحلیل تعارض‌ها میان بازوهای قدرت در پروژۀ توسعۀ مجدد پشت گاراژهای شهر زاهدان بیانگر آن است که تعارض‌ها در این پروژه بیشتر ارزشی بوده و پس از آن تعارض‌ها اقتصادی و رویه‌ای در رتبه‌های بعدی جای دارند. بر اساس تحلیل شبکۀ ذی‌نفعان این پروژه، گاراژدارها، بزرگان مذهبی اهل تسنن و شهرداری زاهدان، ذی‌نفعان کلیدی‌تر و مرکزی در برنامه‌ریزی هستند.نتیجه‌گیریهمۀ ذی‌نفعان امیدوارند مشارکت خود را در توسعۀ مجدد اراضی قهوه‌ای تقویت کنند، اما وجود تعارض‌ها، پایداری اجتماعی و تحقق اهداف توسعۀ مجدد اراضی قهوه‌ای را با مشکل روبه‌رو کرده است. آنچه در ظاهر امر نمایان می‌شود، آن است که تعارض‌ها میان منافع تعمیرکاران، عمده‌فروش‌ها، ساکنان به همراه مالکان گاراژدارها و شهرداری وجود دارد، اما آنچه در لایۀ پنهان ساختار قدرت‌ـ منفعت واکاوی شده است، بیان می‌کند که عناصر اصلی ساختار قدرت- منفعت ذی‌نفعان بازتوسعۀ اراضی قهوه‌ای شهر زاهدان را می‌توان بزرگ مالکان گاراژدار، شهرداری و بزرگان مذهبی اهل تسنن دانست، زیرا این ذی‌نفعان نقش کلیدی را در تصاحب منابع، اعمال قدرت و بهره‌برداری حداکثری دارند. در پروژۀ بازتوسعۀ گاراژهای محله پشت گاراژهای شهر زاهدان نهادهای اجتماعی متأثر از ایدئولوژی در کنار مالکان و نهادهای مدیریتی، ارکان اصلی توسعۀ مجدد اراضی قهوه‌ای را هدایت می‌کنند و این ذی‌نفعان باید برای پیشرفت پروژه و دستیابی به پایداری اجتماعی و افزایش مشارکت‌پذیری در راستای تحقق‌پذیری بازتوسعۀ اراضی قهوه‌ای به‌ عنوان پتانسیل‌های نهفته شهر به میز مذاکره دعوت شوند. به‌کارگیری «رویکردهای منفعت‌مبنا و قدرت‌مبنا» در ساختارهای «برنامه‌ریزی تعامل‌گرایانه (بده بستانی)» و «تدوین مدل کارآمد مدیریت تعارض ذی‌نفعان نظام برنامه‌ریزی اراضی قهوه‌ای» می‌تواند گام مؤثری در پایداری اجتماعی توسعۀ پایدار زمین‌های قهوه‌ای باشد.