فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

محله‌ها یکی از مهم‌‌ترین عناصر شکل‌دهندۀ ساختار شهر‌های ایرانی هستند. مطالعات بسیاری تلاش کرده‌اند تا ساختار شهر را با اتکا به بررسی عناصر اصلی شهر (مانند: مسجد، بازار اصلی شهر، دارالحکومه و...) بازنمایی کنند؛ در این‌میان به محله، تنها به‌عنوان بافت پر‌کنندۀ میان این ساختار توجه شده ‌است. هم‌چنین در پژوهش‌هایی که به بررسی مجزای محلات تاریخی شهری پرداخته‌اند، مشاهده می‌شود اغلب به کلی گویی و تحلیل کیفی متون اکتفا شده است. هدف و پرسش اصلی این پژوهش شناسایی الگو‌ها و ساختار محله‌های تاریخی شهر شیراز از دوره‌های اتابکان تا قاجار است. به‌نظر می‌رسد عناصر جزئی زندگی روزمرۀ شهروندان در ادوار تاریخی نسبت به عناصر اصلی ساختار شهر به‌شکل بهتری ساختار محله‌ها را نمایش می‌دهد. شهر شیراز از آن‌جهت برگزیده شده که، اسناد معتبری از وجود محله در این شهر از سدۀ هشتم هجری‌قمری وجود دارد؛ بنابراین ساختار محله‌‌ها با بررسی شش عنصر جزئی شهری، شامل: ساختار گذرها، نقش راسته‌ها، مرزها، کاربری‌ها، اقشار مختلف ساکن و اسامی محلی در سه گروه: عوامل «کالبدی»، عوامل «اجتماعی» و عوامل «خدماتی» با روش توصیفی-تحلیلی مورد بررسی قرار‌ گرفته‌اند. داده‌ها اغلب از نوع داده‌‌های کتابخانه‌ای هستند که با بررسی اسناد مکتوب و مصور تاریخی گردآوری شده‌اند. نتایج تحلیل‌ها نشان می‌دهد که عوامل «اجتماعی» در محله‌‌ها از با‌ اهمیت‌ترین ویژگی معنابخش آن‌ها به‌شمار می‌آید که علاوه‌بر داشتن رابطۀ دو‌سویه با سایر قلمرو‌های «کالبدی» و «خدماتی» زیربنیان‌‌های اساسی آن‌ها را نیز را شکل می‌‌دهد. درواقع نقش اجتماعی، اجتماع‌‌های محلی در هر دورۀ تاریخی، سبب شده تا مکان‌یابی محله، فرم فیزیکی عناصر کالبدی، توزیع کاربری‌ها و اسامی و نماد‌ها در هر محله به گونه‌ای متفاوت، اما در پیوند یکپارچه با کلیت شهر ظهور پیدا کرده یا دگرگون گردد. در پایان سعی‌شده تا ساختار محله‌های شیراز در چهار دورۀ اتابکان، زندیه، صفویه و قاجار توصیف شود.