فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

کلیله‌ودمنه، به نثر نصرالله‌منشی، از آثار برجسته ادبیات کلاسیک فارسی است که در دوره‌های مختلف، به‌ویژه عصر قاجار، بارها به تصویر درآمده‌است. با گسترش چاپ‌سنگی در این دوران، نسخه‌های متعددی از این اثر پدید آمد که در تصویرسازی آن‌ها شباهت‌هایی مشاهده می‌شود. مسئله اصلی پژوهش، بررسی شاخصه‌های بصری تصاویر نخستین نسخه چاپ‌سنگی کلیله‌ودمنه (۱۲۸۲ ه‍.ق) موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی و شناسایی سبک هنری تصویرگران آن است. در این راستا، پرسش‌های اصلی عبارتند از: چه ویژگی‌های مضمونی و بصری در تصاویر نسخه ۱۲۸۲ ه‍.ق به‌کاررفته و چه تفاوت سبکی میان سه تصویرگر آن (میرزا جعفر، محمد باقرخان و عبدالمطلب) وجود دارد؟ هدف پژوهش، تحلیل مؤلفه‌های تصویری این نسخه و تبیین سبک هنرمندان آن است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی است. نتایج پژوهش نشانگر تنوع رابطه متن و تصویر در نسخه کلیله‌و‌دمنه ۱۲۸۲ است. علت این امر، حضور سه هنرمند تصویرگر است که سه سبک متفاوت را در تصویرگری این نسخه به نمایش گذاشته‌اند. از منظر ساختار روایی، برخی تصاویر تک‌پلان و برخی چندپلان هستند که بیانگر تلاش تصویرگران برای ایجاد پیوستگی با روایت است. همچنین محدودیت‌های فنی چاپ‌سنگی سبب افزایش استفاده از نقوش تزئینی و سایه‌پردازی‌های خطی برای ایجاد عمق و تنوع بصری شده‌است. ترکیب‌بندی‌ها با الگوهای سنتی و اصول نقاشی قاجاری هماهنگ‌اند و توجه به نقاط طلایی و تقسیم‌بندی‌های هندسی مشهود است. در مجموع می‌توان اذعان داشت نسخه کلیله‌و‌دمنه ۱۲۸۲ نمونه‌ بارزی از گذار تصویرگری ایرانی از سنت نگارگری به بیان چاپی و آغازگر تحول تصویرسازی چاپ‌سنگی محسوب می‌شود.