روایت شناسی اذکار برگرفته از آیات قرآنی در نگاره‌ای از خمسه نظامی موزه بریتانیا

نویسندگان

1 استاد تمام گروه مطالعات عالی هنر دانشگاه تهران

2 دانشیار گروه نقاشی و مجسمه سازی دانشگاه تهران

3 دانش آموخته دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنرهای تجسمی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

doi
10.22077/nia.2026.8639.1908
چکیده

توجه به کتیبه‌های خوشنویسی موجود در نگاره‌ها که عمدتاً شامل آیات قرآنی و اذکار برگرفته از آن هستند، بخشی لاینفک از نگارگری ایرانی- اسلامی بوده و علاوه بر زیبایی اثر، واجد جنبه‌های تعلیمی و تربیتی برای مخاطب هستند. تاکنون هیچ پژوهشی در ارتباط با کتیبه‌های قرآنی در نگارگری صورت نگرفته و پژوهش حاضر درصدد است به ارتباط ضمنی و پنهان میان داستان نگاره و فحوای آیات و اذکار نقش بسته در نگاره «پناه بردن مجنون به کعبه» پی ببرد که به صورت غیرتصادفی انتخاب شده‌است. تحقیق حاضر قصد دارد تا به این سوال پاسخ دهد که به چه دلیلی هنرمند از به کار بردن عین آیات طفره رفته و اذکاری ملهم از آیات قرآنی را مورد استفاده قرار داده‌است؟ نتایج پژوهش حاکی از آن است که هنرمند با اهداف خاصی آیات را گزینش می‌کرده‌ و گاهی نیز با دخل و تصرف در آیه و تبدیل کردن آن به ذکر، خداوند را مخاطب قرار داده و مخاطب را به حضور او در تمامی صحنه‌های زندگی توجه می‌داده‌ و گاهی نیز با حذف قیود زمان از آیه، توانسته‌ تا بی‌زمانی را القا کند که وجه تنبّه ذکر را به همه زمان‌ها تسری داده و به صورت آگاهانه و از سر اعتقاد، اغلب از آیات و اذکار سوم شخص بهره گرفته‌‌ تا نشان‌دهنده ناظری بیرونی (خداوند) باشد که عالِم به کل ماجرا است. تحقیق پیش رو از نوع کیفی و به روش توصیفی- تحلیلی و تفسیری بوده و از منابع کتابخانه‌ای (واقعی و مجازی) بهره گرفته‌است.