فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دیوارنگاره‌های دورۀ قاجار، به‌ویژه در خانه‌های تاریخی، گنجینه‌ای ارزشمند از مفاهیم فرهنگی، دینی و اجتماعی این دوره محسوب می‌شوند. این نقوش که اغلب با دقت و ظرافت خاصی ترسیم شده‌اند، نمادی از باورها و جهان‌بینی مردمان آن عصر هستند و می‌توانند به‌عنوان اسنادی تصویری برای بازشناسی تحولات هنر و معماری قاجار مورد مطالعه قرار گیرند. خانۀ قریشی آمل، به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری این دوره، با دیوارنگاره‌هایی متنوع و سرشار از مفاهیم نمادین، فرصتی منحصربه‌فرد برای تحلیل نشانه‌شناختی فراهم می‌کند. این پژوهش با هدف بررسی عمیق‌تر مضامین و معانی پنهان در لایه‌های مختلف نقوش دیوارنگاره‌های این خانه، تلاش می‌کند تا ارتباط این نقوش با باورهای دینی، فرهنگی و اجتماعی قاجاری را آشکار کند. تحلیل دیوارنگاره‌ها در این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، در جست‎وجوی معناهای نهفته و دلالت‌های نمادین آن‌هاست تا بتواند به درک جامعی از دیدگاه‌های هنری و اعتقادی هنرمندان و مخاطبان آن دوره دست یابد. پرسش‌های پژوهش بدین شرح است: 1. چه مضامینی در دیوارنگاره‌های خانۀ قریشی آمل قابل مشاهده است؟ 2. بار معنایی لایه‌های نقوش خانۀ قریشی آمل براساس رویکرد نشانه‏شناسی تصویری چیست؟ روش پژوهش مبتنی بر روش توصیفی ـ تحلیلی است. روش نمونه‌گیری به شکل انتخابی با حجم نمونۀ چهار دیوارنگارۀ کلی است که خود دارای دوازده نقش جزئی است و با رویکرد نشانه‌شناسی تصویری بر مبنای دلالت‌های صریح و ضمنی مورد تحلیل کیفی قرار گرفته است. نقوش دیوانگاره‌های خانۀ قریشی آمل شامل دسته‌بندی حیوانی، گیاهی، نمادین، انسانی و شکار هستند که از این میان به ترتیب، نقش طاووس به جلوگیری از ورود شیطان به بنا، نقش خرگوش به به‎زانودرآوردن دشمنان، نقش دارکوب به محافظت از درختان و نقش شانه‎به‎سر به‏طور کلی بر انسان کامل دلالت دارند. در دسته‌بندی نقوش گیاهی، دلالت صریح بر نقش درخت زندگی در قالب درخت سرو و نقش گلدانی وجود دارد که نقش درخت زندگی نماد درخت طوبی و استفاده از نقوش گلدانی برانگیزانندۀ حسی شورانگیز در نمای خارجی بنا در چشم مخاطب است. در دسته‌بندی نقوش نمادین، اژدها بر خنثی‎کردن نیروی منفی، خورشیدخانم بر الوهیت و ذات حق تعالی و لطف و رحمت ایشان و زن ـ پرنده بر ملائک و فرشتگان اشاره دارد. نقش انسانی مرد شکارچی بر اهمیت بازتاب زندگی روزانه توسط هنرمند بومی دلالت دارد و نقش جدال شیر و گوزن در دسته‌بندی نقوش شکار نماد مفهوم قدرت و شوکت است. نتایج حاکی از متأثربودن نقوش از باورهای دینی و فرهنگ ایرانی و طبقات اجتماعی دورۀ قاجار است. با توجه به اهمیت فرهنگی و هنری بناهای دورۀ قاجار، حفاظت از آن‌ها ضروری است. بدین منظور پیشنهاد می‌شود که از نقوش تزیینی این بناها در هنر معاصر، الهام‌ گرفته شود تا علاوه بر حفظ این میراث، ارتباطی میان گذشته و حال برقرار گردد.