گونهشناسی و تحلیل عناصر بصری کاشیهای زرینفام تخت سلیمان با رویکرد زیباییشناسی؛ مطالعة موردی مجموعة موزة ملّی ایران
نویسندگان
1 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه تربیت مدرس
2 وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی
3 گروه باستان شناسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
doi
10.22077/nia.2025.8132.1875چکیده
مجموعه تاریخی تخت سلیمان در تکاب آذربایجان غربی، افزون بر آثار عصر ساسانی، دربردارندة آثار ارزشمندی از دورة ایلخانان است. در کاوشهای باستانشناسیِ دهه 40 خورشیدی در مجموعه تخت سلیمان، شمار فراوانی کاشی زرینفام از کاخ آباقاخان به دست آمد که بیش از هزار قطعه از آن به موزه ملّی ایران منتقل شد. با وجود غنای کیفی و کمّی این مجموعة کاشی، ساماندهی و مطالعه کامل آنها در موزه در دهههای گذشته به انجام نرسیدهاست. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف ساماندهی، طبقهبندی و گونهشناسی کاشیهای زرینفام آغاز شد و با توجه به ارزشهای هنری نمونهها، مطالعات تکمیلی با رویکرد زیباییشناسی و با هدف تبیین شاخصههای بصری و اصول حاکم بر ترکیببندیِ عناصر تصویری کاشیها صورت گرفت. در این مقاله تلاش شده به این پرسشها پاسخ داده شود که ویژگیهای بصری کاشیهای زرینفام در موزه ملّی ایران چیست و گونهشناسی آنها چه اطلاعاتی را درباره رایجترین فرمها، نقوش و کتیبهها در اختیار مینهد؟ اصول ترکیببندی و چیدمان عناصر بصری روی کاشیها چگونه در راستای آفرینش ارزشهای زیباییشناسانه به کار گرفته شدهاست؟ بر این اساس، ابتدا مستندنگاری، عکاسی و ساماندهی کاشیها به انجام رسیده و سپس مؤلفههای زیباییشناختی کاشیها با مطالعه اصول ترکیببندی و نحوه به کارگیری عناصر اصلی بصری در نقشپردازی تبیین شده است. نتایج طبقهبندی و گونهشناسی کاشیها نشانگر وجود شش گونه شامل کاشیهای «ستارهای هشتپر کوچک تخت بدون کتیبه»، «ستارهای هشتپر بزرگ تخت کتیبهدار»، «ستارهای هشتپر نقش برجسته»، «حاشیهای کتیبهای برجسته»، «حاشیهای منقوش برجسته» و «صلیبی یا چلیپایی» است. در این میان، فرم ستارهای هشتپر، رایجترین فرم است و نقوش گیاهی و سپس اسلیمی، پرتکرارترین نقوش هستند. در بیش از دو سوم کاشیها، الگوهای ترکیببندی متقارن، شعاعی و تکرار واگیره دیده میشود و چنین الگوهایی، تناسب، هماهنگی و ثبات را در طرح کاشیها پدید آورده است. فراوانیِ حدود 85 درصدی کاشیهایی با نقش زینتی و آمار اندکِ چهار درصدی کاشیهایی با نقش روایی و داستانی نشان میدهد برای هنرمندان و سفارشدهندگان کاشیها، آراستگی، تزیین و زیبایی بر انتقال پیام اولویت داشته و از الگوهای ترکیببندی و عناصر بصری در راستای تناسب، تعادل، تقارن، توازن، نظم، هماهنگی، ثبات و در نهایت با هدف خلق زیبایی بهره بردهاند.
