فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سجاده به‌عنوان یکی از منسوجات کاربردی برای اقامة نماز معمولاً با استفاده از بافت یا عملیات تکمیلی همچون سوزن‌دوزی و چاپ، با طرح محرابی تهیه می‌شود. جایگاه جغرافیایی و فرهنگی نمازگزاران و البته موقعیت اجتماعی آنها از جملۀ عوامل مهمی هستند که جنس، طرح و تزیین سجاده را تحت‌‌تأثیر قرار می‌دهند. ظاهراً بایست بهبود کیفی قالیچه‌های جانمازی را متناظر با رواج تشیع در عهد صفوی جستجو کرد اما به نظر می‌رسد سجاده‌های مبتنی بر بافت تار و پودی به روش ساده یا پیچیده (پارچه)، ابداع جدیدتری باشد که بر اساس نمونه‌های موجود، سابقة آن در ایران از عصر قاجار قابل بازیابی است. البته که پارچه با طرح محرابی، کارکردهای دیگری نیز دارد که مسئلة پژوهش حاضر به حساب نمی‌آید. هدف این پژوهش، تحلیل و طبقه‌بندی انواع سجاده‌های قاجاری است که در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری شده و در قالب منسوجات دستگاهی ـ درمقابل اقسام داری همچون قالی ـ تعریف می‌شوند بنابراین پرسش آن است: چگونه می‌توان براساس شیوه‌های تولید و تزیین سجاده‌های پارچه‌ای محفوظ در موزه ویکتوریا و آلبرت در لندن، نسبت به تحلیل و طبقه‌بندی آنها اقدام کرد؟ جهت انجام این مطالعة تاریخی به شیوة توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از اسناد کتابخانه‌ای، نسبت به نمونه‌گیری سیزده قطعه به شیوة هدفمند اقدام شد. نتیجه نشان داد بیشتر سجاده‌های پارچه‌ای موزة ویکتوریا و آلبرت لندن با استفاده از عملیات تکمیلی همچون انواع روش-های سوزن‌دوزی مبتنی بر نخ‌کشی تاروپود پارچه یا پنبه‌دوزی و چاپ قلمکار تولید شده و فقط تعداد نمونة معدودی با تکنیک-های حین بافت اجرا شده‌اند. سجاده‌های سوزن‌دوزی به شیوة نخ‌کشی تار و پود پارچه با بیشترین کمیت آماری و محدودیت رنگی (سفید)، کوچک‌ترین ابعاد را دارند و انواع پنبه‌دوزی که به لحاظ کمّی در مرتبة بعدی قرار می‌گیرند، بزرگ‌ترین اندازه‌ها را به خود اختصاص می‌دهند. سجاده‌های قلمکار از برخی جهات همچون ابعاد بزرگ، طبیعت‌گرایی و گستردگی رنگ‌پردازی نظیر انواع پنبه‌دوزی هستند. دربارة نقش-پردازی سجاده‌ها، صور هندسی و گیاهی نسبت به دیگر اقسام پیشی دارد اما کتیبه‌نگاری و نقش‌مایه‌های انسانی و جمادی نیز قابل بازیابی است.