مطالعه سبکی نقوش تذهیب چادرها و سایهبانهای نگارههای منتخب شاهنامه شاهتهماسبی
نویسندگان
1 هیات علمی
2 دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان.
doi
10.22077/nia.2023.6222.1713چکیده
شاهنامه شاه تهماسبی با 258 نگاره، ماحصل تلاش هنرمندان برجسته سده دهم هجری از مکتب تبریز دوره صفوی است. این شاهنامه دربردارنده مجموعه درخشانی از نگارگری و تذهیبهای فاخر بوده که زیبایی و شکوه هنر صفوی را به نمایش میگذارد. درمیان تزیینات چشمگیر شاهنامه تهماسبی، نقوش تذهیب را میتوان در تزئینات چادرها و سایهبانها مشاهده کرد که تقریبا حجم قابل ملاحظهای را در نگارهها به خود اختصاص دادهاند. به نظر می رسد این نقش مایه ها در تزئینات چادرها و خیمه های آن دوره مورد استفاده قرار می گرفت. بر همین اساس، این مقاله با هدف مطالعه و بررسی عناصر نقوش تذهیب چادرها و سایهبان در نگارههای منتخب شاهنامه تهماسبی بر اساس مولفههای نوع، رنگ و ترکیببندی و در نهایت سبک شناسی فرمالیستی نقوش تذهیب آن است و مقاله حاضر همچنین در پاسخ به این سوالات است که «در تزیینات چادرها و سایهبانهای نگارههای شاهنامه شاه تهماسبی از چه نقوش تذهیب (بر اساس نوع، رنگ و ترکیببندی) استفاده شده است؟ و این نقشمایهها به لحاظ فرمالیستی از چه سبکی پیروی میکنند؟» این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی پیش رفته و جمعآوری دادهها از طریق مطالعات کتابخانهای و منابع اینترنتی صورت گرفتهاست. جامعه آماری نگاره های دارای چادر و خیمه در شاهنامه شاه تهماسبی هستند که از این میان هشت نگاره بصورت هدفمند انتخاب شده اند. نتایج حاصله از مطالعه و تحلیل هشت نگاره از شاهنامه تهماسبی، بیانگر آن است که نقوش اسلیمی و ختایی به وفور در تزیینات چادرها و سایهبانها بهکار رفتهاند. و این نقش مایه ها در کنار سایر نقوش، در آرایه های خیمه و چادرهای فاخر دوره صفوی مورد استفاده قرار می گرفت. اما از میان نقوش تذهیب در نگاره های خیمه ها و چادرهای شاهنامه، آرایههای اسلیمی نسبت به نقوش دیگر با تنوع بالاتری با فرمهای اسلیمی ماری، اسلیمی پیچکدار، اسلیمی تخمکدار و اسلیمی دهناژدری اجرا شدهاند. نقوش ختایی نیز در اکثر نگارهها در تلفیق با اسلیمیها دیده میشوند. هم-چنین در چند نگاره، وسعت قلیلی از تزیینات به آلات گرهها و تشعیر اختصاص داده شدهاند. نقوش تذهیب با ترکیبهای گردان و قابی به صورت قرینه اجرا شدهاند که نقوش تکرنگ در تزیینات حضور بیشتری دارند. علیرغم استفاده از طیف رنگی متنوع، رنگهای لاجوردی و شنگرف، پوست پیازی سطح و سیعی از رنگآمیزی نقوش را نیز در برمیگیرند. در سبک شناسی تذهیب های چادرها و خیمه های نگاره های شاهنامه شاه تهماسبی، حضور اسلیمی ماری، اسلیمی های فیلی توپر و تو خالی، فضای زمینه خلوت می توان دید همچنین رنگ های زمینه تذهیب که به رنگ پارچه ها نزدیک تر باشد، بیشتر استفاده شده است. بندهای اسلیمی و ختایی در طرح و نقش کلی تذهیب های چادرو خیمه حضور دارند که بند ختایی بیشتر از اسلیمی بوده و از گل و برگ های متنوع تری برخوردارند.
