"سبکشناسی تذهیب سرلوحهای کتب چاپ سنگی دورۀ قاجار، بر اساس دویست مجلد دارای سرلوح محفوظ در سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران"
نویسندگان
1 دانشجوی دکترا رشته تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنرهای اسلامی ، گروه پژوهش هنر،دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
2 علی اصغر میرزایی مهر، استادیار و عضو هیات علمی دانشکده هنر و معماری دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
doi
10.22077/nia.2022.5317.1609چکیده
تذهیب به عنوان یکی از آرایههای تزیینی در سنت کتاب آرایی، هنری با قدمت بسیار در تمدن اسلامی است و در اغلب نسخههای نفیس و هنری بخش مهمی از تذهیبها به سرلوحها اختصاص داده شدهاند. روند سرلوح سازی علاوه بر نسخ خطی، پس از ورود صنعت چاپ سنگی به ایران، در کتب چاپی هم ادامه یافت. هرچند که سرلوحها در کتب چاپ سنگی در سبکها و شیوههای مختلفی اجرا شدهاند ولیکن مطالعهای تخصصی در این زمینه تا کنون انجام نشده است. لذا هدف مطالعۀ پیشرو، شناسایی و معرفی سبکهای مختلف سرلوحهای کتب چاپ سنگی و ارائۀ آنها در قالب گروههایی مستقل است. سوالات پاسخ داده شده در این مقاله عباتاند از: انواع سبکهای بکار رفته در سرلوحهای کتب چاپ سنگی کدامند؟ و کدام سبکها سنتی و کدام یک جدید و نو ظهور هستند؟ مقالۀ پیشرو از نوع توسعهای بوده و به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و اطلاعات لازم برگرفته از منابع کتابخانهای است و بر این اساس ابتدا سرلوحها شناسایی شده بر اساس اینکه دارای ساختاری سنتی هستند و یا جدید، به دو گروه تقسیم شدند و سپس برای هریک از گروهها زیر مجموعههایی شناسایی شد: سرلوحهای سنتی: کتیبهای، تاجی، مستطیل- مربعی و نقش و نیم نقش. سرلوحهای جدید: 1- خط محور (خوشنویسیگونه) 2- نقش محور (تصویرسازی شده و نمادین). همچنین با توجه به اینکه تعداد قابل توجهی از نمونههای شناسایی شده در کشور هند به چاپ رسیدهاند لذا میتوان گفت که سبکهایی همچون، کتیبهای، تاجی، مستطیل- مربعی و تصویرسازی هم در کتب چاپ ایران و هم هند همزمان بکار رفتهاند و این درحالی است که سبک خوشنویسیگونه و سبک نمادین را میتوان مختص کتب ایران و سبکِ نقش و نیمنقش را مختص کتب هند دانست.
