فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

منظومۀ «سوز و گداز» بیانگر رسم سَتی از رسوم هندوان است که بر طبق آن، هنگام وفات مرد، برخی زنان به نشانه وفاداری و به‌رغم درخواست بزرگان برای امتناع از این کار، همراه با جسد همسر خود سوزانده می‌شدند. در عصر صفوی به دلیل گسترش مهاجرت شاعران فارسی‌زبان به هند، رسم ستی در آفرینش داستان‌های عاشقانه فارسی راه پیدا کرده و همین مضمون دستاویزی برای نگارگران شد. در این مقاله، ضمن شناسایی نسخه‌های مصوّر سوز و گداز، نسخۀ موزه هنر والترز به-طور خاص مورد مطالعه قرار می‌گیرد. نگاره‌های نسخه‌های سوز وگداز، صحنه‌های کمابیش یکسانی را به‌تصویر کشیده و در مجموع ترکیبی از تأثیرات نگارگری هندی و اروپایی را می‌نمایاند که با ذائقه زیباشناختی ایرانی منطبق شده‌است. مهم‌ترین سوال این نوشتار این است که دلیل اهمیت و رواج گستردۀ مضمون ستی در هنر سدۀ یازدهم هجری چه بوده است؟ این مقاله با بهره‌گیری از مطالعۀ کتابخانه‌ای و نسخه‌شناختی و به روش تاریخی انجام شده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه رسم ستی سنتی تلخ و دردناک بوده، اما مضمون «وحدت عاشق و معشوق» در آن مورد استقبال شاعران فارسی‌زبان از قرن هفتم تا سیزدهم هجری قرار گرفته است. جالب‌تر اینکه این منظومه در هنر ایران مقبولیت بیشتری نسبت به هند یافته، به-گونه‌ای که به‌جز شاهنامه هیچ اثر ادبی دیگری به اندازۀ سوز و گداز در هنر اواخر صفوی تصویرسازی نشده است. به گواه منابع تاریخی، اقبال گسترده از این منظومه در هنر صفوی، با ماجرای بازپس‌گیری قندهار به عنوان تنها پیروزی خارجی لشکر شاه عباس دوم مرتبط بوده است.