مطالعه کارکرد معماری و گونهشناسی قلعههای دستگردان طبس در دوره اسلامی
نویسندگان
1 استاد گروه باستان شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
2 دانشجوی دکتری باستان شناسی، گروه باستان شناسی، دانشکدۀ حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
3 دکتری باستان شناسی، گروه باستان شناسی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
doi
10.22084/nbsh.2020.21027.2082چکیده
قلعهها بناهای امن و مستحکمی هستند که در گذشته در نقاط مهم و گذرگاهها ساخته میشدند. موقعیت جغرافیایی استان خراسان جنوبی بهلحاظ ویژگیهای طبیعی، چون: رشتهکوهها و دشتهای کمارتفاع، هویت خاصی بدینمنطقه بخشیده و کمآبی و خشکسالی محیط موجب بیثباتی سیاسی و درنتیجه معماری امنیتی و ساخت قنات را در سازگاری با محیط بهوجود آورده است. بخش دستگردان در محدودۀ جغرافیایی غربی استان خراسان جنوبی قرار دارد و بهدلیل شرایط ویژۀ جغرافیایی، مانند: قرارگیری در حاشیۀ کویر لوت و دور بودن از مراکز شهری و خدماتی بزرگ، تبدیل به منطقهای غیرقابل دسترس از مراکز حکومتی طی دورههای مختلف تاریخی شده است؛ از اینرو، آثار معماری فراوانی را در خود جای داده است. در بررسی باستانشناسی بخش دستگردان طبس در سال 1394ه.ش.، قلعههایی مربوط به اواخر سلجوقی تا اوایل پهلوی شناسایی شده که تاکنون ساختار و کارکرد هر یک مطالعه نشده است. لازم به ذکر است شیوۀ قلعهسازی در منطقه بر شیوۀ معماری بسیاری از بناهای این منطقه، مانند بهکارگیری برج و حصارهای مرتفع، تأثیر گذارده است. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با انجام فعالیتهای میدانی و مراجعه به منابع کتابخانهای، مانند منابع تاریخی دوران اسلامی انجام گرفته است و درپی پاسخ به این پرسش است؛ گونهشناسی قلعههای دستگردان براساس کارکرد و عناصر سازنده به چه نحوی قابل ارزیابی است؟ هدف این پژوهش شناخت و مطالعۀ ساختار کالبدی معماری قلعههای دستگردان طبس، گونهبندی و گاهنگاری آنها است. مطالعه سیر تاریخی دگرگونی در ساختار و عوامل تأثیرگذار بر کالبد قلعهها و ترسیم الگوی حاکمبر ساختار معماری اینگونه بنا، از دیگر اهداف این پژوهش است. مطالعه بناهای امنیتی این منطقه نشان میدهد، شرایط اقلیمی با مناطق بیابانی گسترده و نقاط مرتفع پناهگاهی و تحولات سیاسی ـ اجتماعی بهدلیل قرارگیری بر سر راههای ارتباطی با مرزهای شرقی و همچنین دوری از مراکز شهری منطقه و نبود یک حاکمیت وابسته به دولت مرکزی بر فرایند شکلگیری ساختار معماری امنیتی بخش دستگردان طبس در دوره اسلامی تأثیرگذار بوده است.
