فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

خان‌لنجان به استناد مدارک تاریخی، ازجمله سکونتگاه‌های کهن و پیرامونی جنوب شهر اصفهان محسوب می‌گشت که از قرون اولیه اسلامی تا قرن هفتم هـ.ق، به‌عنوان یک شهرک اسلامی در مرکز «رُستاق اَلَنجان» یا ناحیۀ لَنجان کنونی مطرح بوده است. با وجود اعتبار شهرک خان‌لنجان، اغلب پژوهشگران مطالعات خود را بر قلعۀ کوهستانی آن متمرکز نموده و همچنان ابهامات و  پرسش‌هایی در مورد موقعیت مکانی، ساختار اجتماعی-اقتصادی و هم‌چنین عوامل مؤثر بر رکود این شهرک وجود دارد. این در حالی است که شناخت مؤلفه‌ها و ساختار این سکونتگاه به‌عنوان نمونه‌ای موردی از شهرک‌های پیرامونی که به وفور در ایران دوران اسلامی وجود داشته اند، می‌تواند به‌عنوان الگویی جهت مطالعه و تحلیل اینگونه از استقرار‌ها مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرد. در مقاله پیش‌رو روش پژوهش توصیفی- تحلیلی گزینش و کوشش می‌شود با بهره‌گیری از داده‌های حاصل از منابع مکتوب، بررسی باستان‌شناسی منطقه و سنجش از دور، موقعیت و گستره تقریبی این شهرک پیشنهاد شده و ساختار و تحولات آن از سده‌های نخستین اسلامی تا قرن هفتم هجری مورد مطالعه قرار گیرد. نتایجِ حاصل حاکی از آن است که برخلاف نظر محققان پیشین، شهرک خان‌لنجان در جنوب کوه قلعه‌بزی گسترده شده و قابل تطبیق با شهر فیروزان نمی‌باشد. وجود ظرفیت‌های زیست‌محیطی و موقعیت استراتژیک این ناحیه، هم‌چون دسترسی مستقیم به آب زاینده‌رود، قرار داشتن در مسیر راه‌های باستانی فارس و بختیاری و مجاورت با قلعه کوهستانی خان‌لنجان، در مجموع از سه منظر زراعی، تجاری و دفاعی در رشد و رونق آن تأثیر گذارده‌اند. این شهرک بر مبنای نظریه«شبکه شهری»، در طول حیات خود از نظر مناسبات سیاسی زیرمجموعه و تابع قصبه اصفهان محسوب می‌گشت اما در سطح ناحیه لنجان، از نقشی مرکزی برخوردار و در مدیریت سکونتگاه‌های خرد و کلان پیرامونی خود دخیل بوده است. از عوامل مهم افول تدریجی شهرک خان‌لنجان، می‌توان به تخریب قلعۀ کوهستانی آن و گزینش شهر فیروزان به مرکزیت ناحیه لنجان در دورۀ ایلخانی اشاره نمود.