مسجد تاریخی سنگ بست برگی نو از معماری غزنوی
نویسندگان
1 دانشــجوی دکتــری باستان شناســی، واحــد علـوم و تحقیقـات دانشـگاه آزاد اسـلامی، تهـران،ایــران.
2 دانشـیار گروه باسـتان شناسـی دوران اسلامی،پژوهشـکدۀ باسـتان شناسـی، پژوهشـگاه میـراث فرهنگـی و گردشـگری تهـران، ایـران.
3 اســتادیار گــروه باستان شناســی، واحــد ابهــر،دانشــگاه آزاد اســلامی، ابهــر، ایــران.
doi
10.22084/nbsh.2019.17240.1807چکیده
شهر تاریخی سنگبست در مجاورت روستای سنگبست در شمال فریمان واقع شده است. با عنایت به ارزشمند بودن این مجموعۀ تاریخی، این نخستین پژوهش نظاممند باستانشناسی است که تاکنون انجام پذیرفته است. اهمیت و وسعت محوطه ایجاب میکند که انجام پژوهش باستانشناسی در یک بنای مشخص از این مجموعۀ وسیع، با هدف معلوم انجام شود؛ بنابراین، مهمترین بنای این شهر منحصربهفرد تاریخی، یعنی مسجد جهت انجام گمانهزنی جهت بررسی ویژگیهای معماری آن انتخاب گردید. طبق شواهد و اطلاعات موجود در متون تاریخی این مسجد در زمانی ساخته شده است که سبک معماری خراسانی رو به افول و سبک معماری ایرانیِ رازی رو به گسترش بود؛ لذا ضرورت داشت به این پرسش پاسخ داده شود که مسجد سنگبست با تفکر معماری شیوۀ خراسانی ساخته شده یا شیوۀ رازی؟ و یا ترکیبی از هر دو سبک در آن اجرا شده است؟ این پژوهش به روش توصیفی تاریخی-تحلیلی، مبتنیبر کاوشهای باستانشناسی و مستندات و مطالعات کتابخانهای انجام شده است؛ گمانههای واقعدر ضلع جنوبی و قبلۀ مسجد نشانداد مسجد مذکور دارای یک ایوان با جرزهای قطور و رفیع و شبستانی در طرفین آن است. در مقابل محراب، منبر مسجد قرار دارد که احتمالاً منبر قرون اولیۀ اسلام تخریب شده و در قرن 8ه.ق. منبری جدید با مصالح آجر و گچ ساخته شده است. بهنظر میرسد مسجد تاریخی سنگبست تا اوایل دورۀ صفوی که رو به افول گذاشته، بارها مرمت شده است. ویژگیهای معماری پلان بنا نشان میدهد که شباهت به آثار شیوۀ خراسانی دارد، اما تزئینات کتیبههای کوفی گچبری، و کوفی آجرتراشی، تعیینکنندۀ اصالت معماری ایرانی سبک رازی است؛ لذا میتوان مسجد تاریخی سنگبست را بنایی از دوران گذر از معماری سبک خراسانی به رازی دانست.
