مطالعۀ باستان شناختی نقوش الهه آناهیتا بر روی گچبری دوره ساسانی
نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ و باستان شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
doi
10.22084/nb.2021.23016.2243چکیده
هنر گچبری دورۀ ساسانی در تاریخ هنر ساسانیان از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا این هنر صرفاً بهمنظور تزئین بناها نبوده؛ بلکه ایجاد آنها با اهداف سیاسی و مذهبی نیز همراه بوده است. کاربرد هنر گچبری این دوره را میتوان در تزئین تاقها، پایه ستونها، ساقهستونها، سرستونها و تزئینات الحاقی مربوط به دیوارها و جرزها ملاحظه نمود. یکی از مهمترین موضوعات هنر گچبری در دورۀ ساسانی، نقوش الهه آناهیتا است که در محوطههایی چون: حاجیآباد، بندیان درگز، تیسفون، کیش، شوش، تپه حصار و چالترخان بهدست آمدهاند. باوجود اینکه مطالعۀ محققان و باستانشناسان مختلف برروی آثار گچبری دورۀ ساسانی از اوایل دهۀ 1930م. انجامشده است، اما تاکنون درمورد تعیینهویتِ مجسمهها و پلاکهای گچی الهه آناهیتا و نمادهای مرتبط با آن، پژوهشهای اندکی صورتگرفته است؛ لذا هنوز جنبههای مبهمی درمورد اهمیت و نقش الهه آناهیتا در هنر گچبری دورۀ ساسانی وجود دارد. در این مقاله، پرسشهایی بدینشرح مطرح میگردد: 1. اوج نمود الهه آناهیتا بهشکل نقش زن برروی گچبریهای دورۀ ساسانی مربوط به چه بازۀ زمانی در این دوره است؟ 2.گونهشناسی مربوط به نمود انسانی الهه آناهیتا برروی گچبریها شامل چه مواردی میشوند؟ 3. چه ملاکهایی برای تعیین هویت مجسمهها و پلاکهای گچی الهه آناهیتا میتوان مدنظر قرار داد؟ با مطالعه برروی نقوش گچی الهه آناهیتا از محوطههای مذکور، به روش کتابخانهای توصیفی-تحلیلی، میتوان گفت که اوج نمود الهه آناهیتا و نمادهای مربوط به آن در سدههای چهارم و بهخصوص پنجم میلادی بوده است. نقوش گچی الهه شامل: مجسمههای تمامقد، پلاکهای گچی از نیمتنه و نمادهای گیاهی مربوط به آناهیتا است. گیاهان نمادین مربوط به الهه آناهیتا شامل: گل نیلوفر(لوتوس)، زنبق، نیمپالمتها و میوۀ انار است. نقوش الهه آناهیتا همراه با روبانهای برافراشته، تاق با ستوننماهای جانبی، کوزۀ آب، هالۀ نور دور سر و حلقۀ قدرت در دست است.
