سرمایه اجتماعی اسلامی در ترویج کارآفرینی اجتماعی: یک چارچوب مفهومی مبتنی بر مرور نظاممند
نویسندگان
1 گروه کارآفرینی، دانشکدة کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 گروه کارآفرینی، دانشکدة کارآفرینی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22059/jscm.2025.402622.2628چکیده
اگرچه اهمیت کارآفرینی اجتماعی همچنان در حال افزایش است، تأثیر سرمایة اجتماعی دینی بر توسعة آن، بهویژه در مورد جوامع اسلامی، کمتر بررسی شده است. چارچوبهای نظری موجود در تبیین اینکه چگونه هنجارها و شبکهها و ارزشهای دینی، به صورت جامع، به کنش کارآفرینانه میانجامند کامل نیستند. هدف اصلی این پژوهش پر کردن این شکاف نظری و تبیین چگونگی تأثیر سرمایة اجتماعی اسلامی با مؤلفهها و سازکارهای متمایز خود (مانند اعتماد دینی و شبکههای ایمانی) بر ترویج کارآفرینی اجتماعی در جوامع اسلامی است. پژوهش حاضر بر حسب هدف بنیادی است و بر حسب گردآوری اطلاعات با روش کیفی مرور نظاممند و تحلیل محتوای کیفی بر ۳6 مقالة منتخب از پایگاههای اسکوپوس و اسایدی بین سالهای ۲۰۱6 تا ۲۰۲۴ انجام شد. تجزیه و تحلیل محتوای کیفی از طریق فرایند کدگذاری سهگانه (باز، محوری، انتخابی) و با رویکرد استقرایی انجام شد. یافتههای پژوهش نشان داد سرمایة اجتماعی اسلامی یک عامل توانمندساز چندبعدی برای کارآفرینی اجتماعی در سطوح مختلف است. مؤلفههای سرمایة اجتماعی دینی شامل اعتماد دینی، هنجارهای متقابل، ارزشهای مشترک اسلامی، و شبکههای اجتماعی مبتنی بر ایمان است. این سرمایه از طریق سازکارهایی چون تسهیل شناسایی فرصتها با لنز مقاصد الشریعه، بسیج منابع مبتنی بر ایمان از طریق ابزارهای نهادینهشدة شریعت (وقف و زکات)، افزایش مشروعیت اجتماعی از طریق تأیید اخلاقی نهادهای دینی، و تقویت تابآوری معنوی (توکل) کارآفرینان فرایند کارآفرینی اجتماعی را تسهیل میکند. نهادهای اسلامی این سازکارها را تقویت و نهادینه میکنند. نهایتاً با ارائة یک مدل مفهومی یکپارچه به شکاف موجود پاسخ داده شد.
