مطالعۀ ترکیب آلیاژ و روش ساخت سنجاق سرهای مفرغی متعلق به عصرآهن محوطۀ دایاآردیزی مورانی لرستان
نویسندگان
1 دانشیار گروه مرمت آثار تاریخی و فرهنگی، دانشکدۀ مرمت و حفاظت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران .
2 عضو هیأت علمی دانشکدۀ مرمت و حفاظت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
3 کارشناسی ارشد باستان شناسی، مدیر امور فرهنگی و روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی لرستان، لرستان، ایران.
4 کارشناسی ارشد، گروه مرمت آثار تاریخی و فرهنگی، دانشکدۀ مرمت و حفاظت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.
doi
10.22084/nbsh.2020.15185.1698چکیده
لرستان ناحیهای مهم در زمینۀ فلزگری عصرآهن در ایران است، اما به نسبت آثار مفرغی فراوان بهدست آمده یا منسوب به آن، اطلاعات کمی از فناوری فلزگری کهن در این ناحیه وجود دارد. «دایاآردیزی مورانی» نام یکی از محوطههای پیشازتاریخ این ناحیه است که با توجه به آثار و مواد فرهنگی متنوع و فراوان بهدست آمده از آن طی تنها فصل کاوش انجام شده، شواهد استقرار از دورۀ مسوسنگ تا عصرآهن در آن مشاهده شده است. ازجمله یافتههای این محوطه، شماری از اشیاء مفرغی است که تاکنون مطالعۀ فنی و متالورژیکی برروی آنها انجام نگرفته است؛ از اینرو، با هدف شناخت بخشی از دانش فلزگری کهن این منطقه، هفت سنجاقسر مفرغی متعلق به عصرآهن، بهمنظور پیبردن به ترکیب شیمیایی و روش ساخت آنها با استفاده از روشهای آزمایشگاهی شامل: متالوگرافی و SEM-EDS موردمطالعه و آنالیز قرار گرفت. نتایج مطالعات SEM-EDS نشانداد که بهجز یک نمونه ساخته شده از آلیاژ مس آرسنیکی، تمامی سنجاقسرها از مفرغ قلعی با میزان متغیر قلع ساخته شدهاند که بیانگر روش متداول تولید آلیاژ مفرغ بدون کنترل برروی میزان قلع (استحصال همزمان فلز مس و قلع با هم یا استحصال فلز از یک سنگ معدن حاوی ترکیب مس و قلع طبیعی)، همانند دیگر محوطههای عصرآهن ایران است. مشاهدۀ آخالهای سولفیدی نیز در ریزساختار نمونهها بیانگر استفاده از سنگ معدنهای سولفیدی مس (احتمالاً مخلوط با سنگ معدنهای اکسیدی) در فرآیند استحصال جهت تولید اشیاء این منطقه است؛ همچنین در مطالعات ریزساختاری این سنجاقسرها، ریزساختار شامل دانههای کارشده و بازتبلوریافته دارای خطوط دوقلویی مشخص گردید که نشاندهندۀ استفاده از چکشکاری و تابکاری برای ساخت این آثار است. افزونبر این، خطوط لغزش نیز در ریزساختار برخی از نمونهها مشاهده گردید که بیانگر استفاده از چکشکاری سرد در مرحلۀ پایانی ساخت این آثار است.
