فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

از گذشتة دور، حل و توجیه مسئلة «شرّ» ازجمله پرسش‌های همیشگی و دشوار بشر در مسیر فهم هستی بوده است. سابقه و دیرینة‌ این مسئله در عرصه دین و نیز ادبیات، نشانة نقش آن در جهان‌بینی بشر نسبت به ریشه‌های وجودیِ آن ‌است و این یکی از دلایل مهمِ توجه ویژة سنت‌های کلامی‌فلسفی به این مسئله است. فیلسوفان و متالهین آگاه بوده‌اند که توجیه شرّ در زمینة باور و اعتقاد دینی کاری است سترگ؛ بنابراین تلاش آنان همواره موفقیت‌آمیز نبوده است. توجیه این مسئله گاهی به ثنویت و چندخدایی انجامیده و گاهی نیز عملاً به بروز تعارضات نظری منجر شده است. از دیدگاه مانی - که برخاسته از برخی سنت‌های کهن دینی و آیینی ایران زمین است - شرّ (تاریکی)، داخل در سرشت موجودات زمینی و این‌جهانی است. آیین مذکور مدعی است در پی تحقیق کشف قوانین حاکم بر این هستیِ مرکب از خیر و شرّ و روند رهایی و تطهیر از آن است. اندیشه‌های مانی در برخی مذاهبِ‌ کهن ایرانی و غیرایرانی، در پهنة هند و آفریقا و آسیای میانه تأثیر گذاشت. آگوستینوس سال‌ها معتقد بود دین مانی تنها تفسیر عقلانی پذیرفتنی از نحوه شکل‌گیری جهان است؛ زیرا منشأ شرّ را به درستی تبیین کرده است. برخی شرّ را حاصل نقص و ضعف در اراده دانسته‌اند و برخی دیگر - ازجمله در بسیاری از سنت‌های فلسفی و کلامی عالم اسلام- شرّ را نتیجة فقدان کمال و غیبت خیر می‌دانند و برای آن اصالتی قائل نیستند. مسئله مهم در این نوشتار، تبیین وجه وجودی شرّ به طریقی است که در مذهب مانی تدارک شده است؛ نوعی حضور واقعی شرّ و در عین حال ضدیتِ آشکارِ آن با خیر در پهنة گیتی و نیز توجه به علل ثنویتی که از درون آثار مانی راه به بیرون باز می‌کند و بنا بر ادعا، در مراحلی بالاتر به وحدت و یگانگی می‌رسد. اگر صرف‌نظر از مبدایی که مانی برای واقعیت شرّ در نظر گرفته است، آن را‌ در اثر درآمیختگی با خیر، مخلوقی زنده و یگانه با خیر  ببینیم، نیازمند نگاهی پدیدارشناسانه به شرّ  هستیم؛ آن هم از جنبه وجودی و نه از حیث عدمیِ آن؛ اما در اینکه این تصویر بتواند در برابر نقد عقلی و نظری تاب بیاورد یا خیر، نکته دیگری است که به اجمال تلاش شده است برخی از کاستی‌های این شیوة نقد و بررسی – که به دنبال تبیینِ شناختی شرّ در حوزة نظری است – ارائه شود.