فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقالة حاضر، در یک بررسی انتقادی که به تداوم و تطور اندیشه‌های مزدکی در قالب جنبش‌های دینی‌سیاسی ایران پس از اسلام می‌پردازد، می‌کوشد با رویکرد تاریخی‌تبارشناختی نشان دهد کدام‌یک از فرقه‌های منسوب به اندیشه‌های مزدک می‌تواند «نومزدکی واقعی» (وارثان اندیشه‌های مزدکی) و کدام‌یک در ردة گروه‌های «شبه‌مزدکی» (جریان‌های متأثر از اندیشه‌های مزدکی) طبقه‌بندی شود. این مطالعه همچنین با تحلیل جنبش‌های کلیدی چون خداشیه، جناحیه، به‌آفریدیه، ابومسلمیه، سنباد، استاد سیس، سپیدجامگان و خرم‌دینان نشان می‌دهد که اصطلاح «نومزدکیسم» همة این طیف‌های گوناگون را در بر نمی‌گیرد. خرم‌دینان ادامه دهندۀ آموزه‌های بنیادین (تناسخ، حلول، اباحه‌گری) و بازآفرینشگرِ برخی اندیشه‌های مزدکی هستند در حالی که جنبش‌هایی مانند به‌آفریدیه و جناحیه به ترتیب ریشه در دیانت زرتشتی و غلو شیعی داشتند و به اشتباه در آن دسته جای گرفته بوده‌اند. جنبش ابومسلمیه به عنوان پدیده‌ای شبه‌مزدکی شناسایی می‌شود که از «خاطرۀ انقلابی» مزدک به صورت راهبردی بهره برده است. نوآوری این پژوهش در ارائۀ یک چارچوب تحلیلی برای تمایز میان این جنبش‌ها و عبور از برچسب‌های کلی منابع کلاسیک است.