مبنای مسئولیت مدنی عوامل مرتبط با عملکرد سیستم های هوش مصنوعی در اسناد اتحادیه اروپا و حقوق ایران

نویسندگان

1 . استادیار، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی: واحد قزوین، قزوین، ایران keshavarzsmaeil@gmail.com

doi
10.48308/jlr.2025.235893.2736
چکیده

در اسناد اتحادیه اروپا باتوجه‌به تعیین مسئولیت مدنی (بدون تقصیر) متمایز برای تولیدکننده فرآورده معیوب از زمان تصویب دستورالعمل (PLD) از 1985، مسئولیت تولیدکنندگان هوش‌مصنوعی نیز در سال 2022 با بازنگری پیشنهادی همان دستورالعمل بر پایه مسئولیت بدون تقصیر تنظیم گردید. نسبت به ارائه‌دهندگان و به‌کارگیرندگان سیستم‌های هوش‌مصنوعی به‌دلیل فقدان سابقه پیشین قانون‌گذاری، دستورالعمل پیشنهادی جدید و جداگانه‌ای موسوم به AILD در سال 2022 و قانون هوش‌مصنوعی 2024 بر مبنای درجه خطر تنظیم شد که برخلاف تولیدکننده، بر پایه مسئولیت مبتنی‌بر تقصیر مفروض برای سیستم‌های پرخطر و مسئولیت مبتنی‌بر تقصیر برای سسیستم‌های کم‌خطر استوار استباوجود این، نوعی ابهام و هم‌پوشانی در دامنه شمول برخی عناوین نظیر تولیدکننده، اپراتور، ارائه‌دهنده در این اسناد به چشم می‌خورد. در نظام حقوقی کنونی ایران، قانون حمایت از مصرف‌کننده می‌تواند با حذف شرط آگاهی از تبصره ماده 2 این قانون، متضمن مسئولیت بدون تقصیر تولیدکننده (شامل عرضه‌کننده) سیستم‌های هوش‌مصنوعی معیوب تلقی شود. درباره به‌کارگیرندگان سیستم‌های هوش‌مصنوعی ماده 78 قانون تجارت الکترونیکی و تبصره 2 ماده 526 ق. م. ا در وضع کنونی نمی‌تواند پاسخ‌گوی درجات ریسک سیستم‌های هوش‌مصنوعی باشد. پیشنهاد نگارنده به‌مانند طبقه‌بندی حاکم بر اسناد اتحادیه اروپا، وضع قوانین جدید یا اصلاح قوانین با تکیه‌بر نظام مسئولیت بدون تقصیر برای تولیدکنندگان، مسئولیت مبتنی‌بر تقصیر مفروض برای ارائه‌دهندگان و به‌کارگیرندگان سیستم‌های پرخطر و مسئولیت مبتنی‌بر تقصیر برای سیستم‌های کم‌خطر است.