فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

جفت‌سازی دو بنا در مقابل یکدیگر و اهمیت به تزئینات سردرهای ورودی، یکی از ویژگی‌های معماری عصر تیموری است. این اهمیت به پیش‌خان‌های مزیّن و جفت‌سازی ‌آن‌ها در مجموعه‌های معماری در منطقۀ ماوراء‌النهر در دو شهر سمرقند و سبز بسیار تکرار شده است. در مقابل اما، در شهر هرات که سومین پایتخت تیموریان محسوب می‌شده، به‌دلیل تخریب‌های متعدد، کمترین شواهد فیزیکی از آثار معماری این‌چنینی برجای مانده است و باید اشاره کرد که محور خیابان در هرات، که کانون ساخت‌و‌ساز در این شهر محسوب می‌شده از این قاعده مستثنی نیست؛ با این‌که در اسناد تاریخی به نمونه‌های جفت‌سازی در این محور اشاره شده، اما به‌سختی می‌توان طرح ملموسی از ویژگی‌های آن در محور خیابان هرات ارائه داد. در این مقاله، ضمن بررسی ویژگی‌های جفت‌سازی در نمونه‌های مهم معماری تیموری در منطقۀ ماوراءالنهر، شاخصه‌های ‌آن‌ها را در دو دستۀ «مجموعه‌های شهری» و «مجموعه‌محورهای مزاری» دسته‌بندی نموده و سپس با تحلیل منابع و اسناد تاریخی، ویژگی‌های جفت‌سازی‌ها در ابنیۀ خیابان هرات مشخص و با نمونه‌های مشابه در ماوراءالنهر مقایسه شده است. اطلاعات این مقاله با روش‌های کتابخانه‌ای، مشاهده بصری و مقایسۀ یافته‌های حاصله، گردآوری شده و پژوهش با روش تطبیقی-تحلیلی صورت گرفته است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که خیابان هرات در دستۀ مجموعه‌محورهای مزاری در معماری تیموری جای می‌گیرد، اما در مقایسه با شاخصه‌های مجموعه‌محور‌های مزاری پیش از خود در این دوره حائز ویژگی‌های منحصربه‌فردی است. در این محور، برخلاف محور‌های پیشین، کاربری‌های متنوعی علاوه‌بر مقابر قرار داد که سبب می‌شود تا این محور را به‌عنوان یک طرح جامع شهری که به مرور زمان شکل‌گرفته محسوب داریم. این مجموعه، تنها محور مزاری است که در آن چندین زیرمجموعۀ‌ شهری جای گرفته‌اند. در این مجموعه‌های ‌شهری در خیابان هرات، جفت‌سازی‌ها برخلاف مجموعه‌های شهری سمرقند به‌صورت محوری و نه میدانی طراحی شده است.