فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ساختارِ منحصربه‌فردی که به آن خواهیم پرداخت، دژی به‌نام «الطاق(/تاق)»، از عهد باستانی ایران است، که به‌سبب مهابتِ ساختار منحصر به‌فردش و جایگاه حصین غیرقابل دسترسش، نقشی کلیدی در رُخدادهای سرنوشت‌ساز تبرستان داشت. چهره‌هایی نام‌آور از «منوچهر پیشدادی» تا «مازیار قارن» آخرین اسپهبد تبرستان، در این دژ، مأوا گزیده و این ساختار به‌سبب پیشینه‌ی دور و درازش دارای نام‌های گوناگون و وجوه تسمیه بسیار هست؛ اما در باب کاربری آن مجهولات بسیار وجود دارد و پرسش اصلی این است، که چگونه می‌توان با بررسی وجوه تسمیه‌ی متفاوت این سازه، به گوناگونی کاربری آن در ادوار کهن دست یافت؟باید توجه داشت، وجوه تسمیه‌ی متعدد، صرف‌نظر از آن‌که حکایت از تراوشات ذهن و باورهای نادرست ناشی از ناآگاهی عوام از اسرار و کیفیت این ساختار شگفت دارد؛ در نگاهی دیگر، با قدمت دور و دراز آن پیوند دارد و به تعبیر دیگر بازتاب پیشینه‌ی کاربری این ساختار در گذر روزگاران می‌تواند باشد و این فرضیه‌ی اصلی پژوهش است. بنابراین در این جُستار، هدف آن ا‌ست برای نخستین‌بار به واکاوی تغییرات کالبدی و کاربریِ «غار-دژِ اسپهبدان»، برپایه‌ی وجوه تسمیه و سیر تطور و تکامل این ساختار، گوناگونی و کاربری آن از بدو پیدایش غار تا آخرین مرحله‌ی حیات تاریخی‌اش بپردازیم. روش پژوهش، مبتنی‌بر شیوه‌ی تاریخی-تحلیلی و با رویکرد مطالعات کتابخانه‌ای شامل بهره‌گیری از مستندات تاریخی و دانشِ ریشه‌شناسی واژگان (/اتیمولوژی) و پژوهش میدانی باستان‌شناختی و جغرافیای تاریخی، با رَهیافت تحلیلی خواهد بود. در بررسی وجوه تسمیه‌ی غار-دژ اسپهبدان، پیوند میان برخی از این نام‌ها و دگرگونی‌های کالبدی و کاربری‌ این ساختار شناسایی شد و شواهدی از بهره‌گیریِ بشرِ عهد پارینه‌سنگی از این مکان تا پرستش‌گاهِ مهری، گوردخمه، خزانه و دژ، به‌دست آمد، بررسی و شناسانده شد و از این پس به استناد مستندات ارائه شده، باید آن‌را ‌با نام حقیقی‌اش، «غار-دژ اسپهبَدان» نامید.