فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقالۀ حاضر به‌دنبال تبیین جامعه‌شناختی زمینه‌ها و بسترهای پیدایش بهائیت در ایرانِ عصر قاجار است. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که چه عواملی، اعم از داخلی و خارجی، در شکل‌گیری این جریان مؤثر بوده‌اند. همچنین این پرسش مطرح می‌شود که آیا بهائیت صرفاً محصول دخالت‌های استعمار خارجی بود یا برآمده از شرایط اجتماعی داخلی ایران. نوع پرسش پژوهش از سنخ «چرایی» و هدف آن «تبیین» است؛ یعنی شناسایی عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیدایش بهائیت. بدین‌منظور پژوهش حاضر از نظریۀ تحول انقلابی چالمرز جانسون بهره می‌برد. روش بررسی موضوع، مطالعۀ موردی تاریخی است که در آن برای گردآوری اطلاعات از روش اسنادی و برای تحلیل داده‌ها از روش تطبیق الگو بهره گرفته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جریان بابیت و بهائیت با طرح اندیشه‌های برابری‌خواهانه و عرضۀ روایتی تازه از مذهب شیعه -که در پیوند با اندیشه‌های تصوف ایرانی و حکمت یونانی شکل گرفته بود- زمینه‌ساز تضادهای ارزشی در جامعۀ ایران شدند. همچنین، با قرار گرفتن ایران در زمرۀ کشورهای پیرامونی نظام جهانی، بستر برای نفوذ و حمایت دولت‌های روسیه و بریتانیا از بابیت و بهائیت فراهم آمد؛ حمایتی که با هدف تعمیق شکاف‌های ارزشی و اجتماعی در جامعه ایرانی دنبال می‌شد. این شرایط، در کنار نابسامانی‌های اجتماعی، سرانجام به شورش ایدئولوژیک بابیت و بهائیت در ایران قرن نوزدهم انجامید.‌