فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بازنمایی مفعول به صورت­ های مختلف، «تناوب مفعولی» نام دارد که به سه صورتِ تناوب مکانی، تناوب مفعول صریح-غیرصریح و تناوب مفعول-موضوعِ حرف‌اضافه‌ای­ ظاهر می ­شود. مفعول در تناوب مفعول-موضوعِ حرف‌اضافه‌ای، بدون تغییر بنیادین در معنا، در دو ساخت متفاوت به کار می­رود؛ مشارک دومِ فعلِ گذرای دو ظرفیتی، در یک ساخت، در جایگاه مفعول مستقیم و در ساخت دیگر در جایگاه موضوعِ حرف‌اضافه‌ای­ قرار می­ گیرد. پژوهش حاضر، تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌ای­ را در طبقات نوع عمل و در چارچوب دستور نقش و ارجاع مورد بررسی قرار می ­دهد. هدفِ پژوهش، تعیینِ امکانِ وقوع و خوانش این تناوب در طبقاتِ نوع عمل، شامل طبقات افعال ایستا، کنشی، لحظه­ ای، پایا و زیرگروه­ های آنها است. داده ­های پژوهش، برگرفته از روزنامه ­ها، مکالمات روزمره و وب­گاه­ های فارسی است. بررسی داده ­ها حاکی از آن است که برخی افعال ایستای دو موضوعی، مانند افعال شناختی، عاطفی و ملکی قابلیت کاربرد در تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌ای­ را دارا هستند. گونۀ تناوبی در افعالِ ایستای عاطفی و ایستای ملکی به نوعِ مفعول اشاره می ­کند. افعال کنشی-اجرایی و کنشی-مصرفی در این تناوب، خوانش کلی-جزئی دارند. گونۀ تناوبی در افعال کنشی- ساختنی، با توجه ­به ماهیتِ مشارکِ دوم و درصورتِ غیر نتیجه­ ای ­بودنِ فعل، به نوعِ مفعولِ موردِ نظر اشاره می­ کند. افعالِ کنشی-ادراکی­ آگاهانه معمولاً در غالبِ بافت­ ها، بدون محدودیت در نوع مفعول، در تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌ای­ کاربرد دارند. برخی افعال لحظه ­ای دو موضوعی نیز در این تناوب به کار می­ روند. افعال پایای دو موضوعی معمولاً در تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌ای­ استفاده نمی ­شوند، به‌جز در مواردی که با توجه ­به بافت جمله و نوعِ کاربرد، خوانش کلی-جزئی موردِ نظر باشد. به ­طورکلی، بررسی داده ­ها حاکی از آن است که افعالِ شرکت­ کننده در تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌ای غالباً غیر ایستا و دارای فاعلِ کنشگر هستند و مفعول ازنظر تأثیرپذیری در درجۀ پایین قرار دارد. علاوه­ بر این، افعالی که قابلیت تناوب مفعول-موضوع حرف‌اضافه‌ای را دارا هستند، جزء افعال غیر نتیجه‌ای هستند، به­ طوری­که مفعول کاملاً تحت تأثیر رویداد فعل قرار نمی­ گیرد