فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیدهطرح مسئله: امروزه افزایش جمعیت انسانی ضرورت روزافزونی برای اشغال زمین‌های پیرامون مناطق سکونتگاهی را به وجود آورده است که این نیاز با شاخص‌های ژئومورفیک هر منطقه ارتباط تنگاتنگی دارد. اگر روند ایجاد سکونتگاه‌‌های جدید بدون تناسب با ظرفیت‌ها و امکانات طبیعی شکل بگیرد، آثار و نتایج نامناسبی در فضای کالبدی-زیستی درون شهری از قبیل بروز مخاطرات طبیعی، برهم‌زدن تعادل محیط‌زیست و اختلال در امر خدمت‌رسانی را به وجود می‌آورد. براساس مطالعات مختلف، بین مؤلفه‌های ژئومورفولوژی و سکونتگاه‌‌های انسانی ارتباط نزدیکی وجود دارد. این مؤلفه‌ها گاهی سبب رشد و تبلور کانون‌های مدنی و پیدایش و گسترش سکونتگاه‌‌ها شده و گاهی نیز برای این کانون‌ها پرمخاطره جلوه و دافعه ایجاد کرده‌اند؛ بنابراین شناخت ویژگی‌های محیط طبیعی و توانمندی‌های لندفرم‌هایی سطح زمین برای تمیز و تشخیص نقاط مناسب و پایدار به‌منظور ایجاد و توسعۀ استقرارگاه انسانی اهمیت و ضرورت دارد. هدف: هدف پژوهش حاضر، بررسی و تحلیل نقش عوامل و مؤلفه‌های ژئومورفیک در شکل‌گیری، توسعه، تحول و الگوی استقرار سکونتگاه‌های پیرامون کوه بزرگ شیرکوه در منطقۀ خشک و گرم ایران مرکزی است. روش: برای انجام این پژوهش از نقشه‌های توپوگرافی و زمین‌شناسی، تصاویر گوگل ارث و مهم‌تر از همه مطالعات و مشاهدات میدانی بهره گرفته شد. روش انجام کار نیز پدیدارشناسی توصیفی بوده است. نتایج: نتایج این پژوهش، حاکی از الگوی متفاوت سکونتگاه‌ها در دامنه‌های شمالی و جنوبی و همچنین غربی و شرقی شیرکوه است به‌گونه‌ای که اغلب سکونتگاه‌های واقع در ارتفاعات بالای دامنه‌های جنوبی در خط تعادل آب و یخ، در محدودۀ ارتفاعی 2450-2550 متر و در دامنه‌های شمالی، این محدودۀ ارتفاعی بین 1700 تا 1650 متر متغیر است. تحلیل‌ها نشان‌دهندۀ آن بود که مهم‌ترین عامل ایجاد سکونتگاه‌ها در وهلۀ نخست، لندفرم‌های یخچالی و در وهلۀ بعد دریاچه‌های کواترنری (چاله‌های کویری کنونی) و سواحل آنها بوده است؛ در حالی که لندفرم‌های جریانی ازجمله تراس‌های رودخانه‌ای، مخروط های ‌افکنه و دشت‌سرها، حتی با داشتن منابع آب به نسبت خوب، برخلاف اغلب مناطق دیگر ایران و جهان، نقشی در به وجود آمدن این سکونتگاه‌ها نداشته‌اند. استقرار بر روی لندفرم‌های یخچالی در ارتفاعات بالای 2000 متر به‌احتمال به دوره‌های بسیار خشک و گرم و استقرار در حاشیۀ چاله‌های کویری کنونی به دوره‌های سرد کواترنر پایانی برمی‌گردد. نوآوری: این پژوهش نشان‌دهندۀ آن بود که اگرچه براساس مطالعات قبلی اغلب مراکز سکونتگاهی ایران اعم از شهری یا روستایی، به‌ویژه در بخش‌های مرکزی و شرقی بر روی مخروط‌افکنه‌ها استقرار یافته‌اند (حتی برای سکونتگاه‌های پیش از تاریخ)، مخروط‌افکنه‌ها به دلیل بارش‌های شدید رگباری و شدت سیلاب‌ها در هیچ جای منطقۀ موردمطالعه، تا قبل از سه دهۀ گذشته، هرگز مورداستفاده برای ایجاد سکونتگاه قرار نگرفته است؛ همچنین مطالعه نشان‌دهندۀ آن بود که لندفرم‌های یخچالی ارتفاعات بالا، بنا بر دلایل خاص اقلیمی، مطلوب‌ترین مکان برای ایجاد و تحول سکونتگاه بوده است.