تحلیل حقوقی امکان باطل بودن ضمنی دادخواست، رسیدگی،و رأی در آیین دادرسی مدنی و چگونگی اعتراض و اعلام آن (با نگاهی به کامن لا)
نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق، دانشکدۀ علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان
doi
10.22034/jlvi.2025.2006314.1034چکیده
قانون آیین دادرسی مدنی بهطور ضمنی مواردی را مطرح کرده است که در آنها دادخواست، دادرسی، و رأی ممکن است باطل شود. اگر خواهان بدون داشتن اهلیت اقامۀ دعوا کند و دادگاه متوجه عدم اهلیت او شود، قرار رد دعوا صادر میشود. ولی اگر دادگاه متوجه وجود این ایراد نشود و خوانده هم ایراد عدم اهلیت خواهان را مطرح نکند، دادگاه به رسیدگی ادامه میدهد. چنین رسیدگیای در ظاهر صحیح اما بهطور ضمنی و مستتر باطل خواهد بود و اگر به صدور رأی منجر شود آن رأی نیز بهطور ضمنی باطل خواهد بود. ولی آن قانون راهکار آشکاری برای چگونگی درخواست اعتراض، رسیدگی، و اعلام چنین بطلانی پیشبینی نکرده است. اگر دادگاه بدوی قبل از صدور رأی متوجه این امر شود و عدم اهلیت خواهان رفع شده باشد، قرار رد دعوا صادر میکند. ولی بعد از صدور رأی بدوی، مورد توجه واقع نشده بودن وجود چنین ایرادی بهطور آشکار از جهات تجدیدنظرخواهی نیست و چون جهات تجدیدنظرخواهی استثنایی و حصری هستند، نمیشود بدون دلیل موجه آنها را به این مورد تسری داد. همۀ آرا قابل فرجامخواهی نیستند، گرچه اگر چنین رأیی از موارد قابل فرجامخواهی بود بهخاطر عدم رعایت حقوق اصحاب دعوا میشد از آن فرجامخواهی کرد. اگر هنگام تقدیم دادخواست خواهان فاقد اهلیت بوده و درواقع دادخواست او باطل بوده و دربارۀ آن دادخواست حکم صادر شده باشد میتوان بهجهت «حکم بهغیرخواسته» یا «کشف مدرک مکتوم» از آن حکم اعادۀ دادرسی خواست. ولی اگر عدم اهلیت خواهان بعد از دادن دادخواست حادثشده یا رأی صادرۀ قرار، حتی قرار سقوط دعوا، باشد چنینامکانی هم وجود نخواهد داشت. اگر خوانده نیز فاقد اهلیت بوده یا در اثنای دادرسی اهلیت خود را از دست داده باشد وضعیت مشابهی مطرح میشود. البته، در اینحالت باید امکان واخواهی را هم مدنظر داشت. درواقع، این بحث روی دیگر سکۀ توقیف دادرسی هم هست.
