بررسی نقوش نمادین در آینهکاری خانههای قاجاری بافت تاریخی شهر یزد
نویسندگان
1 استادیار گروه ایران شناسی دانشگاه بوعلی سینا
2 دانش آموخته دکترای باستان شناسی دانشگاه تهران
doi
10.22084/nbsh.2019.18315.1888چکیده
بافت تاریخی شهر یزد بناهای مختلف از دورههای گوناگون در دل خود جای داده است که در این بین، خانههایی که به دورهی قاجار تاریخگذاری میشوند از جایگاه ویژهای برخوردار هستند. از میان آنها، دوازده خانه دارای تزئینات آینهکاری هستند که نقوش مختلفی را در برگرفتهاند که از جملهی آنها میتوان به کتیبهنگاری، نقوش هندسی، گیاهی و حیوانی اشاره کرد که دستهی چهارم شامل نقوش پرندگان است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی، تاریخی-تحلیلی انجام شده که بدینمنظور منابع تحقیق که شامل منابع مکتوب هستند، با شیوهی کتابخانهای گردآوری شده و با استفاده از آنها به تحلیل مفهوم نمادین نقوش موردنظر پرداخته شده است. مهمترین پرسشهای مطرحشده در این پژوهش عبارتند از: 1. از کدام نقوش نمادین در آینهکاری خانههای شهر یزد استفاده شده است؟ 2. منشأ نمادین هر یک از این نقوش چیست؟ نتایج پژوهش نشان میدهد که نقوش تزئینی را در چهار دستهی کلی گیاهی، حیوانی، هندسی و کتیبهنگاری قرار میگیرند که هریک از آنها میتوانند دربرگیرندهی معانی نمادین باشند. بسیاری از این نقوش در فرهنگ پیش از اسلام دارای معنا و مفهوم مخصوص بهخود بوده و در فرهنگ اسلامی نیز یا با همان مفهوم و یا با اندکی تغییر بهعنوان نماد مورد استفاده قرار گرفتهاند. در اینبین، برخی از نقوش را میتوان مشاهده کرد که اگرچه در فرهنگ ایران پیشازاسلام حضور نداشته، ولی بهدلیل اهمیت و تأکید بر آنها در فرهنگ اسلامی، هم تأثیر خود را بر روی ادبیات فارسی گذاشته و هم در هنرهای کاربردی مورد استفاده قرار گرفتهاند. برخی از نقوش نیز در ادبیات فارسی دارای اهمیت بوده و بهعنوان نماد در نظر گرفته شدهاند؛ لذا میتوان سه منشأ فرهنگ ایران پیشازاسلام، فرهنگ ایرانی-اسلامی و ادبیات فارسی را بهعنوان منشأ نمادین بسیاری از نقوشی نامبرد که در آینهکاریهای شهر یزد مورد استفاده قرار گرفتهاند.
