سیاست‌پژوه و سیاست‌گذار؛ بررسی عوامل موثر بر اثربخشیِ تحقیقات سیاستی در خط مشی‌های دولتی علم در ایران

نویسندگان

1 استاد، گروه برنامه ریزی آموزش عالی، مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، تهران، ایران

2 استادیار، گروه آینده پژوهی و نظریه پردازی در آموزش عالی، مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، تهران، ایران

doi
10.61838/KMAN.IRPHE.30.4.2
چکیده

گزارش شاخص جهانی دانش نشان می­ دهد رتبه ایران در برخی شاخص­ ها مثل دروندادهای نظام آموزش عالی، سرمایه دانش، مقدار تحقیقات و بعضی محصولات ناشی از آن نسبتا متوسط، اما در خروجی ­ها بویژه تأثیر نهایی تحقیقات جزو نازل­ ترین رتبه­ های جهانی است. هدف از این تحقیق شناسایی عوامل مؤثر بر اثربخشی تحقیقات سیاستی در نظام تصمیم‌گیری و سیاستگذاری علمی و آموزش عالی است. روش کمی پیمایش برای آزمون فرضیات انجام شده است. نمونه‌ای تصادفی متناسب با حجم از اعضای هیأت علمی و پژوهشگران شش نهاد سیاست پژوهی در حوزه علوم، تحقیقات و فناوری انتخاب شدند. دو آزمون کایزر_مایر_اولکین و آزمون کُرویت بارتلت و سپس تحلیل عاملی با چرخش واریماکس، آنگاه مدل‌سازی معادلات ساختاری و در نهایت تکنیک تحلیل نقشه اهمیت_عملکرد به کار رفته است. از شش فرضیه بجز فرضیه دوم بقیه تأیید شد. وضعیت محققان از حیث «مهاجرت و مهجورت یا اقامت فعال» با «ساختار و رفتار دولت در زمینه علم و استقلال نهاد دانشگاه و آزادی محققان و تمرکز زدایی و سیاسی زدایی» ارتباط دارد. سه دسته مداخله‌های «1. مدیریتی و سازمانی،  2. تعاملی و 3. مداخله‌های خود محققان» در استراتژی‌ها و تاکتیک‌های پژوهشی آن‌ها تأثیر دارد. این راهبرد و تاکتیک‌ها نیز به نوبه خود بر «اثربخشی تحقیقات هم در خط مشی سازی عمومی برای دولت و هم در تاثیرات گفتمانی و اجتماعی علم» تأثیر می‌نهند. میان مداخله‌ها از این جهت که این مداخله‌ها «تعاملی» یا «بازآفرینی دانش» و «رهیافت انتقادی و پاسخگویی اجتماعی» باشند؛ اختلاف معنی‌داری بین زنان و مردان مشاهده گشت. برخی تفاوت های نسلی نیز در اثربخشی تحقیقات دیده شد. همچنین محققانی که راهبردهای­شان عمدتا تعامل با جامعه علمی است با محققانی که با جامعه‌ای بزرگ تر تعامل دارند به لحاظ اثربخشی شان به نحو معنادار متفاوت دیده شدند. توصیه‌های سیاستی مختلفی به دست داده شد.