فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: جنگل‌زدایی و تغییر کاربری اراضی جنگلی و مرتعی به دیگر اشکال بوم­سازگان به­عنوان یک بحران جهانی مطرح است که به‌ویژه در طی قرن بیستم روند رو به رشد و نگران­کننده‌ای داشته ­است. بر اساس بررسی­های انجام شده 87 درصد ازعوامل تخریب در منابع طبیعی کشور، انسانی و تنها 13 درصد عوامل طبیعی است که از مهم­ترین عوامل انسانی می‌توان به چرای بی­رویه و اثرات ناشی از تخریب توسط دامداران و جنگلنشینان در جنگل‌های شمال کشور اشاره کرد. کاهش قابل ملاحظه وسعت جنگل­ها در ایران در دهه­های گذشته، مدیریت محیط­زیستی کشور را به اجرای اقدامات کنترلی برای جلوگیری از ادامه روند تخریب جنگل وا داشته است. یکی از این اقدامات اتخاذ سیاست خروج دام و دامدار از جنگل در شمال کشور و اسکان مجدد در دیگر نواحی است. بررسی­های به­عمل آمده بیانگر آن است جابجایی روستاییان جنگل­نشین و اسکان مجدد آنها در طرح ذکر­شده، بدون انجام بررسی­های دقیق و جامع، تبعات مختلف اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و کالبدی را درپی داشته است.مواد و روش‌ها: در این پژوهش برای بررسی اثرهای اجرای طرح خروج دام بر جوامع مشمول طرح، از روش فراترکیب (ترکیب مرور سیستماتیک و نظریه بنیانی) استفاده شده است. راهبرد جست و جوی مقالات به این شکل بود که با استفاده از کلید واژه­های"خروج دام"، "جنگلنشینان" و "ساماندهی دام"، به­صورت مجزا و ترکیبی با استفاده از راهبردهای OR, AND NOT، جستجوی جامعی از طریق پنج پایگاه اینترنتی نمایه­کننده مقالات علمی شامل "Ensani"، "IranDoc"، "Magiran"، "Noormags"، "SID" (پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی) و همچنین موتور جستجوی "Google Scholar" انجام شد. معیارهای ورود شامل کلیه مقالات پژوهشی چاپ­شده به زبان فارسی در بازه زمانی 1381 تا 1401 بود که از واژه طرح خروج دام در عنوان استفاده کرده بودند. همچنین، معیارهای خروج شامل خلاصه مقالات کنفرانس­ها و مقالات مروری بود. دلیل انتخاب این بازه زمانی استفاده از بررسی­های جدید و بروز بـود. مجموع 17 مقاله از پایگاه­های داخلی در جستجوها یافت شد. سپس معیارهای ورود برای عناوین مقالات اعمال شد. 10 مقاله به­دلیل تکراری بودن و یا عدم انطباق مقاله با اهداف پژوهش حذف شدند. متن کامل هفت مقاله باقی­مانده برای رمزگذاری وارد نرم­افزار Maxqda شدند. با اجرای نظام‌وار پنج مرحله روش نظریه بنیانی و با پیوند­دادن کدها (کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی)، مدل مفهومی روش نظریه بنیانی تهیه شد.یافته‌ها: یکی از مهم­ترین پیامدهای اجرای طرح خروج دام از جنگل و اسکان مجدد در نواحی مورد بررسی تبدیل­شدن جامعه تولیدکننده روستایی به جامعه مصرف­کننده شهری است. ترک مکان سکونت و اسکان در محل جدید سبب بدون استفاده ماندن و ازدست­رفتن امکانات تولیدی در روستا شده است. براساس نتایج بررسی، از پیامدهای طرح خروج دام از جنگل و اسکان مجدد افزایش هزینه­های زندگی است. استقرار در مکان جدید در کنار الزامات زندگی شهری به ازدیاد هزینه­های زندگی منجر شده است. همچنین جابجایی روستاییان به تغییر سبک زندگی و در نتیجه کاهش روحیه قناعت در آنها منجر شده است. وجود ناسازگاری فضای زیست جدید با الگوی معیشت روستایی که در آن بستر زندگی و تولید در ارتباط تنگاتنگ با محیط پیرامون و طبیعت است، از پیامدهای جابجایی سکونتگاه­های روستایی است. نتایج پژوهش بیانگر وقوع تغییرات متنوع "ذهنی-عینی" در "زیست محیط" روستایی منطقه است. تغییرات مذکور در حوزه اقتصاد و معیشت روستاییان "افزایش هزینه­های زندگی" و کاهش قناعت یعنی در اثر استقرار مکان جدید در کنار الزامات زندگی شهری و تغییر سبک زندگی بوده است. همچنین عدم امکان ادامه فعالیت­های کشاورزی و دامداری، جامعه تولیدکننده را به یک جامعه مصرف­کننده مبدل کرده است.نتیجه‌گیری: موضوع اسکان مجدد بسیار پیچیده‌تر از صرفاً فراهم کردن مسکن جدید برای بازماندگان است. این امر مستلزم بازسازی شبکه‌های اجتماعی، وابستگی‌های سیاسی و روش‌های امرار معاش است. این ارتباطات عمیقاً در بافت‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی ریشه دوانده است. علاوه بر این، این پیوندها توسط نشانگرهای فرهنگی ملموس و ناملموس که به­طور جدایی‌ناپذیری با مکان‌های خاص مرتبط هستند، نمادین می‌شوند و تکرار آنها را در سکونتگاه‌های جدید دشوار می‌کنند.