فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از واژه‌های قرآنی که در عرفان اسلامی کاربرد اصطلاحی دارد، واژۀ «حق» است که به‌صورت «الحَقُّ‌‌المُبِین» نیز در قرآن آمده است. ابن‌برّجان (د. 536 ق.) عارف اندلسی، عبارت «حَقِّ‌‌مُبِین» را در آثار خود به‌عنوان یک اصطلاح به کار برده است. هدف این پژوهش، بررسی اصطلاح حَقّ‌مُبِین از دیدگاه ابن‌برّجان به روش اسنادی و توصیفی ـ تحلیلی است. یافته‌ها نشان می‌دهد از دیدگاه ابن‌برّجان، حَقِّ‌‌مُبِین تجلّی و ظهور خداوند در آخرت است که می‌توان آن را مشاهده کرد. موجودات آخرت نیز تجلّی و ظهور حَقِّ‌‌مُبِین هستند. این تجلّی، دائمی و همواره درحال تجدید است. حَقِّ‌‌مُبِین وسعت وجودی دارد؛ زیرا مرتبۀ وجودیِ آخرت والاتر و وسیع‌تر است. ابن‌برّجان معتقد است بین حَقِّ‌مُبِین و حَقِّ‌‌مَخلُوقٌ‌بِه رابطۀ وجودی برقرار است. حَقِّ‌‌مَخلُوقٌ‌بِه تجلّی حَقِّ‌ مُبِین در دنیاست و حَقِّ‌‌مُبِین آشکارکننده و مبیّن حَقِّ‌‌مَخلُوقٌ‌بِه است. همچنین حَقِّ‌‌مُبِین باطن حَقِّ‌‌مَخلُوقٌ‌بِه است که در آخرت با توسعۀ وجودیِ حَقِّ‌مَخلُوقٌ‌بِه آشکار می‌شود؛ بنابراین از دیدگاه ابن‌برّجان حَقِّ‌‌مُبِین، هم مبدأ خلقت است و هم غایت خلقت. از نظر او حق در عالم‌های مختلف اسم‌های متفاوتی دارد. حَقِّ‌‌مَخلُوقٌ‌بِه در دنیاست و حَقِّ‌‌مُبِین و حَقِّ‌‌الَّذِی‌‌إلَیهِ‌‌المَصِیر بر یک واقعیت در آخرت دلالت دارد؛ با این تفاوت که حَقِّ‌مُبِین بر وضوح و مشاهده‌پذیربودن آن و حَقِّ‌الَّذِی‌إلَیهِ‌المَصِیر بر آن به‌عنوان غایت مخلوقات تأکید دارد. همچنین قراین و شواهد لازم برای صحبت از دیگر عارفان و تأثیرپذیری و تأثیرگذاری ابن‌برّجان در موضوع حَقِّ‌مُبِین یافت نشد.