بهداشت زبانی و وسواسهای زبانی: بررسی گفتمان تجویزگرایی در ایران با تأکید بر سیاستهای نگارشی
نویسندگان
1 پژهشگر زبانکده ملی، تهران، ایران.
2 گروه زبان انگلیسی و زبانشناسی، دانشکدة ادبیات و علومانسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
doi
10.22099/jill.2025.53370.1428چکیده
پژوهش حاضر با هدف بررسی گفتمان تجویزگرایی زبانی با محوریت سه حوزۀ اصلی سرهگرایی واژگانی، درستنویسی اجباری و اصلاح خط در ایران معاصر انجام شده است. تجویزگرایی، بهعنوان رویکردی تلقی میشود که بر حفظ صورتهای زبانی بهعنوان «گونۀ صحیح و معیار» و حذف گونههای دیگر بهعنوان «گونۀ غلط و غیرمعیار» تأکید دارد. روش پژوهش بهصورت کیفی-کمی است که در چهارچوب زبانشناسی اجتماعی و تحلیل گفتمان انتقادی «بهداشت زبانی» و «وسواس زبانی» را بررسی میکند. دادهها از مصوبات فرهنگستان زبان، شبکههای اجتماعی تلگرام و راهنمای نگارشی نشریات علمی در بازۀ زمانی (1404-1395) گردآوری شدهاند. یافتهها نشان میدهند که گفتمان تجویزگرایی در ایران بیشتر از آنکه بر پایۀ اصول علمی و زبانشناسانه استوار باشد، در پی بازتولید ایدئولوژی غالب زبان معیار است که با رویکرد یکسانسازی زبانی، تنها به نگارش یک گونۀ زبانی به اصطلاح معیار در زبان فارسی مشروعیت میبخشد. در پایان تأکید میشود که پژوهش حاضر منتقد رویکردهای تجویزی بهصورت قواعد سختگیرانه و ایدئولوژیک در زبان (نه نفی قراردادهای زبانی در رسمالخط) است؛ بنابراین، پژوهش با نقد تجویزگرایی، بر لزوم پذیرش تنوع زبانی، رواداری و انعطافپذیری در سیاستهای زبانی تأکید میکند.
