فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: در سال‌های اخیر، خردزیستگاه‌های درختی به‌عنوان مؤلفه‌ای کلیدی در حفظ تنوع‌زیستی جنگل‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند. این خردزیستگاه‌ها که به‌صورت ویژگی‌های ریخت‌شناسی در درختان زنده یا خشک‌دارهای سرپا شکل می‌گیرند، نقش مهمی در تأمین زیستگاه گونه‌های مختلف و حفظ کارکردهای بوم‌شناختی جنگل دارند. شکل‌گیری آن‌ها عمدتاً حاصل فرآیندهای طبیعی مانند فعالیت قارچ‌ها، دارکوب‌ها و خسارات فیزیکی است و با افزایش پیچیدگی ساختاری، زیست‌پذیری جنگل را تقویت می‌کند. از این‌رو، حفاظت از درختان زیستگاهی در مدیریت پایدار جنگل اهمیت دارد. هدف این پژوهش بررسی تنوع، ترکیب و احتمال وقوع خردزیستگاه‌های درختی در مرحله تحولی تخریب راشستان‌های شمال کشور است.مواد و روش‌ها: این پژوهش در دو قطعه یک‌هکتاری از مرحله تحولی تخریب در جنگل‌های راش مناطق شفارود در استان گیلان و سیکا در شرق مازندران انجام شد. این قطعات تحت نظارت مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور قرار داشته و در توده‌های دست‌نخورده و بدون بهره‌برداری (پارسل‌های شاهد) واقع بودند. در هر قطعه، ویژگی‌های توپوگرافی شامل شیب و جهت با استفاده از شیب‌سنج و قطب‌نما اندازه‌گیری شد و تمامی درختان از نظر گونه و قطر برابرسینه مورد ثبت قرار گرفتند. برای شناسایی و ثبت خردزیستگاه‌های درختی، از راهنمای استاندارد خردزیستگاه‌ها استفاده شد که شامل هفت فرم اصلی، ۱۵ گروه و ۴۷ نوع خردزیستگاه است. تمامی درختان زنده و خشک‌دارهای سرپا به‌صورت دقیق و سیستماتیک بررسی شدند، به‌طوری­که از قسمت گورچه تا تاج درخت، ابتدا با چشم غیرمسلح و سپس برای بخش‌های مرتفع و در معرض نور با استفاده از دوربین دوچشمی پایش انجام شد. تمامی خردزیستگاه‌های مشاهده‌شده برای هر درخت با کد اختصاصی ثبت شدند. برای تحلیل احتمال وقوع انواع خردزیستگاه‌ها از رگرسیون لجستیک استفاده شد و مقایسه تنوع خردزیستگاه‌ها با بهره‌گیری از اعداد هیل و منحنی‌های قیاس آماری پس از استانداردسازی بر اساس اندازه نمونه انجام گرفت.یافته‌ها: نتایج نشان داد که گونه راش شرقی گونه غالب در هر دو منطقه بوده و به‌ترتیب ۸۶٫۵ درصد از درختان در منطقه سیکا و ۸۸٫۸ درصد در منطقه شفارود را شامل می‌شود. میانگین قطر برابرسینه درختان راش بین دو منطقه تفاوت معنی‌دار داشت، اما از نظر تعداد خردزیستگاه‌ها در هر پایه درخت راش، تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد. مجموع خردزیستگاه‌های ثبت‌شده برای درختان راش در منطقه سیکا ۴۵۵ و در منطقه شفارود ۴۴۲ مورد بود که به‌ترتیب معادل ۲٫۴ و ۲٫۱ خردزیستگاه به ازای هر درخت راش است. در هر دو منطقه، بیشترین سهم از نظر فرم خردزیستگاه‌ها مربوط به حفره‌های گورچه‌ای بود. از نظر نوع خردزیستگاه، سه نوع خزه‌ها، حفره پوسیدگی تنه و حفره‌های گورچه‌ای بیشترین فراوانی را داشتند و در مجموع به‌ترتیب ۱۷۴، ۱۴۶ و ۱۱۸ مورد ثبت شدند. احتمال وقوع خزه‌ها در منطقه شفارود به‌طور معنی‌داری بیشتر از منطقه سیکا بود، درحالی­که احتمال وقوع حفره‌های پوسیدگی تنه بین دو منطقه تفاوت معنی‌داری نداشت. همچنین برای درختان با قطر برابرسینه کمتر از ۵۰ سانتی‌متر، احتمال وقوع حفره‌های گورچه‌ای در شفارود بیشتر بود، اما در قطرهای بالاتر تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد. مقایسه تنوع خردزیستگاه‌ها نشان داد که از نظر کلی تفاوت معنی‌داری بین دو منطقه وجود ندارد، با این حال شاخص‌های تنوع نشان دادند که تنوع خردزیستگاه‌های متداول (1=q) در منطقه سیکا حدود دو برابر و تنوع خردزیستگاه‌های غالب (2=q)  تقریباً سه برابر منطقه شفارود است. این نتایج بیانگر اهمیت توجه به ساختار خردزیستگاهی در مدیریت و حفاظت جنگل‌های راش شمال کشور است.نتیجه‌گیری: این پژوهش نقش حیاتی خردزیستگاه‌های درختی در حفظ تنوع‌زیستی در جنگل‌های هیرکانی را برجسته می‌کند. با درک رابطه بین ساختار جنگل و خردزیستگاه‌های درختی، راهبردهای حفاظت و مدیریتی مؤثرتری را می‌توان توسعه داد. براساس یافته‌های این پژوهش، پتانسیل سیکا به­عنوان یک مدل برای حفاظت از تنوع‌زیستی می­تواند مورد توجه بیشتر قرار گیرد. درنهایت پیشنهاد می­شود تا بررسی­های بلندمدت در ارتباط با خردزیستگاه‌های درختی برای درک کامل فرآیندهای بوم­شناسی و تأثیرات آن‌ها بر تنوع‌زیستی مدنظر قرار گیرد. همچنین لازم است روابط بین شرایط محیطی و ساختار جنگل با خردزیستگاه‌های درختی مورد بررسی قرار گیرد تا درک مؤثرتری را فراهم آورد.