فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: آشفتگی­ها به­عنوان مهم­ترین عوامل تغییر بوم­سازگان­های طبیعی، ترکیب گونه‌ای، ساختار و عملکرد جنگل‌ها را به­شدت تحت تأثیر قرار می‌دهند. برای درک بهتر پاسخ درختان به این آشفتگی‌ها، پژوهشگران از ابزارهای مختلفی استفاده کرده‌اند. گاه‌شناسی درختی به‌ دلیل ارائه یک چشم‌انداز بلندمدت، از ابزار­های اساسی برای بررسی تاریخچۀ این آشفتگی­ها است. در حقیقت، حلقه‌های رویشی داده­های ارزشمندی را از روند رشد درختان ارائه می­دهند که این داده­ها نقش مهمی در درک پویایی جنگل‌ خواهند داشت. استفاده از گاه­شناسی درختی به‌ویژه برای گونه‌هایی مانند بلوط ایرانی که مرز حلقه­های سالانه در این درختان به­خوبی مشخص است، روش قابل اطمینانی می­باشد. با شناسایی تغییرات رشد یا همان افزایش ناگهانی رشد شعاعی درختان می­توان آشفتگی­ها را شناسایی کرد. در این بررسی، تغییرات رشد در حلقه‌های سالانه درختان بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) در جنگل‌های زاگرس مورد تحلیل قرار گرفت تا تاریخچۀ آشفتگی‌ها بازسازی شود.مواد و روش‌ها: این پژوهش در رویشگاه مله­پنجاب و در فاصلۀ 25 کیلومتری از شهرستان ایلام انجام شد. برای انجام این بررسی، تعداد 15 اصله درخت بادافتاده مورد نمونه‌برداری قرار گرفت. نمونه­برداری به­صورت برش­های عرضی ساقه و با استفاده از اره­موتوری انجام گرفت. پس از آماده­سازی نمونه­ها، با استفاده از دوربین عکاسی تصاویری از این نمونه­ها تهیه شد. سپس این تصاویر به محیط نرم­افزارCooRecorder  انتقال یافت و پهنای حلقه‌های سالانه در دو جهت مورد اندازه­گیری قرار گرفت. در ادامه، برای تطابق زمانی نمونه­ها، استانداردسازی برای حذف روندهای غیراقلیمی از سری­های رویشی و ایجاد گاه­شناسی، بستۀ نرم­افزاری dplR در محیط نرم­افزار R مورد استفاده قرار گرفت. در نهایت، تغییرات در الگوی رویش درختان با استفاده از متداول­ترین روش یعنی محاسبۀ درصد تغییرات رشد برای هر سری از حلقه­های رویشی و با استفاده از بستۀ نرم‌افزاری TRADER درمحیط R  مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. برای شناسایی تغییرات رشد، درصد افزایش رشد در 10سال قبل از سال معین با 10 سال بعد مقایسه شد.یافته‌ها: تجزیه و تحلیل 30 سری رویشی حاصل از 15 درخت نمونه‌برداری­شده، نشان داد که میانگین طول سری‌ها 16/48 سال است. گاه‌شناسی استاندارد به‌دست­آمده، دورۀ زمانی 72 ساله (2022-1951) را پوشش داد که شاخص­های آماری کلیدی آن شامل میانگین حساسیت 32/0 و سیگنال تجمعی بالا (معادل 88/0)0 بود که نشان‌دهندۀ سیگنال اقلیمی قوی و همچنین نمونه‌برداری کافی است. با استفاده از بستۀ نرم‌افزاری TRADER و روش میانگین­گیری رشد شعاعی، در مجموع 15 تغییر ناگهانی رشد شناسایی شد که شامل شش تغییر اصلی (افزایش رشد بیش از 50 درصد) و نه تغییر حدواسط (افزایش رشد بیش از 25 درصد) بود. قابل توجه است که 60 درصد از این تغییرات در بازۀ زمانی 2010-1990 رخ داده است، یعنی دوره­ای با خشکسالی‌های مکرر و افزایش فراوانی آتش‌سوزی در منطقه که نشان‌دهندۀ فاصلۀ متمرکز آشفتگی در جنگل است.نتیجه‌گیری: نتایج این بررسی نشان داد که وقایع اقلیمی (به­ویژه خشکسالی­های مکرر) و آشفتگی‌های انسانی (آتش‌سوزی) و زیستی (شیوع آفات) به­عنوان عوامل کلیدی تغییر الگوی رشد درختان بلوط عمل کرده­اند. با توجه به تشدید این عوامل در دهه­های اخیر، انتظار می‌رود که جنگل­های زاگرس شاهد تغییرات ساختاری بلندمدت (کاهش تراکم، تغییر ترکیب گونه) در آینده باشند. این بررسی لزوم اجرای مدیریت تطبیقی شامل: 1. پایش مستمر آشفتگی­ها با استفاده از گاه­شناسی، 2. توسعۀ برنامه­های احیای جنگل­های آسیب­دیده و 3. کنترل عوامل انسانی تشدیدکنندۀ تنش را برجسته می­سازد.